vortaro-blogo

somera paŭzo

2010-07-25T11:30:00.000+01:00

Okazas nun somera paŭzo.

misformoj

2010-07-17T10:41:00.009+01:00

Aparta problemo por vortaristoj estas kelkaj formoj aŭdataj sufiĉe ofte en la popola parolata Esperanto, kaj eĉ vidataj foje en la skriba lingvo, sed kiuj diferencas de la Fundamenta, Oficiala, aŭ literatura formo.

Pri ‘mentaleco’ ni jam diskutis.

Mi pensas nun ekzemple pri la formo ‘impoŝto’. En la parola lingvo la responda prononcaĵo estas almenaŭ same ofta kiel la oficiala imposto. Tamen neniu vortaro registras tiun vorton, almenaŭ ne kun tiu signifo. Temas kompreneble pri ‘deviga kontribuo de civitanoj…’, angle tax. (Ekzistetas ankaŭ neoficiala konstruteknika fakvorto impoŝto ‘eltranĉita ŝtonego…’, sed pri tiu vorto ne temas.)
En tekstaro.com ‘impoŝt-’ ricevas eĉ ne unu trafon. Tamen en kukolo ĝi ricevas 1290, ekzemple jenan el Vikipedio:

la komunumaj impoŝtoj estas pagataj al la urbo Konstanco laŭ svisa juro dum la kantonaj kaj federaciaj impoŝtoj estas ŝuldataj al Svislando.

aŭ jenan, el usona paĝaro:

Kiam la registaro prenas el vi impoŝtojn, estas apliko de perforto kontraŭ vi kaj malpliigo de via libero.

La klarigo de tiu misformo estas supozeble la influo de la ofta vorto poŝto.

Aliaj ekzemploj de la sama fenomeno, tamen malpli oftaj, estas ‘paŝporto, elektrika, plastika’ (ĉi-lasta en la senco ‘plasta’).

Ĉu leksikografoj dokumentu la efektivan staton de la lingvo, aŭ ili proponu fidindajn konsilojn al ekzamenotoj?

pasi, to pass

2010-07-10T14:19:00.006+01:00

Por Jorko mi preparis, sed ni ne havis tempon por studi, ankaŭ komparon de la Esperanta verbo pas/i kaj la angla to pass.
Kvankam pas/i mem estas netransitiva, la prefiksitaj formoj preterpasi, trapasi, transpasi, flankpasi, krucpasi estas transitivaj (PIV2). Eble tio ne estas tute logika; sed tiel estas.

Pasis la minutoj. = The minutes passed.
Nubo pasis sur la suno. = A cloud passed on across the sun.
Ebrieco pasas post dormo, malsaĝeco neniam.
Ili preterpasis ŝin je kelke da paŝoj.^Z = They went several steps past her.
transpasi la Alpojn = to cross the Alps

Ofte la angla pass tradukiĝas ne kiel pasi, sed kiel pasigi.
We passed a pleasant afternoon there. = Ni pasigis tie agrablan posttagmezon.

Sed ofte ĝi tradukiĝas per iu tute alia verbo.
He passed the rope carefully around the post. = Li ~~pasigis~~ turnis/metis la ŝnuron zorge ĉirkaŭ la fosto.
Pass me the salt, please. = ~~Pasigu~~ Donu/Enmanigu al mi la salon, mi petas.
I’ll pass the information to our sales department. = Mi ~~pasigos~~ transdonos la informojn al nia vendofako.
Did you pass your exams? = Ĉu vi ~~pas(ig)is~~ sukcesis en viaj ekzamenoj?
Parliament passed a new law on driving under the influence. = La Parlamento ~~pasigis~~ aprobis novan leĝon pri stirado sub la influo de alkoholo.
The motion was passed by 16 votes to 11. = La rezolucio estis ~~pasigita~~ aprobita/akceptita per 16 voĉoj kontraŭ 11.
(In answer to a question) Pass. = (Responde al demando) Mi ne scias.

running

2010-07-04T20:38:00.007+01:00

En Jorko ni studis ankaŭ diversajn sencojn de la angla verbo run.

1 She turned and ran away. Ŝi turnis sin kaj kuris for.
2 I’d never run a marathon before. (Ĉu oni povas “kuri maratonon?” Prefere, neniam antaŭe mi maratonis.)
3 For a while, she ran a restaurant in Boston. …ŝi estris/organizis/funkciigis restoracion
Courses are being run in Barlaston. estas aranĝataj, okazas
The hotel is very well-run. estas tre bona, bone organizita
4 The buses don’t run on Sundays. …ne funkcias, ne trafikas, ne veturas
They’re running special trains to and from the exhibition.
5 The software will run on any PC. funkcios
Once you have run the program you will be able to access it with a single click. rulis la programon
6 She left the engine running. funkcianta
It runs off batteries.
7 Did you leave the tap running? Fluas vere ne la krano, sed la akvo.
8 I could hear her running a bath upstairs. plenigi la bankuvon
9 My nose keeps running. Fluas el mia nazo.
10 The play ran for two years. estis prezentata, estis ludata
11 Inflation was running at 5%. atingis la nivelon de, estis je
12 The T-shirt ran and made all my other clothes pink. perdis ruĝon, perdis koloron ?
13 run a red light malobei, malobservi.

-able kaj -ebla

2010-06-27T21:34:00.003+01:00

Sabaton mi gvidis seminarion en Jorko, kun partopreno de dudeko da Esperantoparolantoj. Inter la taskoj, kiujn mi starigis por la seminarianoj, estis unu pri la angla sufikso -able/-ible.
Plej ofte la ĝusta Esperanta ekvivalento uzas -ebla, sed jen often ankaŭ -inda aŭ nenian sufikson. Visible estas videbla, sed admirable estas admirinda kaj comfortable estas nude komforta.
Mi disdonis liston de 210 anglaj vortoj finiĝantaj per tiu sufikso. Pluraj el ili ja troviĝas en la nova eldono de mia vortaro, sed multaj ne (pro ĝia ‘konciza’ karaktero). Jen dek mankantaj vortoj, el la komenco de la alfabeto.

acceptable

achievable

affordable

agreeable

arguably

attributable

bankable

bearable

biddable

companionable

La tasko traduki tiujn anglajn vortojn en Esperanton postulas bonan scion ne nur de Esperanto sed ankaŭ de la angla.

Kvankam akceptebla estas tute bona Zamenhofa vorto, okazis tamen iom da debato ĉu pli logika estus akceptinda.
La verbo to afford malhavas precizan ekvivalenton en Esperanto, sed ofte oni povas trauki affordable per aĉetebla, aŭ turni la frazon per la prezo estas ne tro alta.
Agreeable povas esti afabla (an agreeable young man),
aŭ akceptebla (we need to find a solution that is agreeable to the company), aŭ oni turnu la frazon per konsenti aŭ aprobi (my parents are agreeable to my studying abroad). I think you’ll be agreeably surprised by what I’m going to say = Espereble tio, kion mi diros, estos por vi plaĉa surprizo.
Arguably... = Oni povas aserti/argumenti, ke...
Hollywood’s most bankable stars — eble fidindaj, profitdonaj.
biddable ne ‘ordonebla’ sed pli ĝuste obeema aŭ simile.
They sat together in companionable silence. — eble kamarada, aŭ …?

alia tekstaro

2010-06-20T22:03:00.004+01:00

Dankon al Edmund Grimley Evans pro tio, ke li atentigis pri alia Esperanto-tekstaro (korpuso), kiun mi antaŭe ne konis. Temas pri corpus-eye, serĉebla tekstaro plurlingva. La tekstlingvoj estas la dana, la angla, la franca, la germana, la itala, la norvega, la portugala, la hispana, Esperanto, la rumana, kaj la sveda, plus eksperimente la islanda kaj la feroa.

Kompare kun la pure esperanta tekstaro.com, ĝi proponas pli da materialo (ĉ 24 milionoj da vortoj, kompare kun la preskaŭ 5 milionoj de tekstaro.com). Sed ĝia fasado estas en la angla, por la trovoj ĝi ne donas informon pri la aŭtoro kaj verko, kaj ĝi ŝajne ne havas la kapablon ignori gramatikajn finaĵojn k.s. Cetere ĝiaj rezultoj (por juĝi laŭ mia ankoraŭ tre limigita esplorado) ofte ripetas la saman citaĵon plurajn fojojn.

Ĝi ne akceptas supersignitajn literojn en la serĉesprimo, nur x-surogatojn. (Do ekzemple oni serĉu ne “ĝuebla” sed “gxuebla”.)

Ĉu iu leganto pli detale esploris tiun riĉfonton?

ĉu ĝuinda?

2010-06-11T11:14:00.005+01:00

Unu el miaj konatoj, skoto, mesaĝis en Facebook

mi esperas, ke estis ĝuebla la ekskurso?

La adresato, alia skoto, respondis

Jes, tre ghuinda.

— implice do korektante la supozatan anglismon ĝuebla (‘enjoyable’) al ĝuinda.

Mi mem skribus nek ĝuebla nek ĝuinda, ĉar mi opinias tiujn vortojn mallertaj paŭsaĵoj de la angla enjoyable.

En la vortaro mi metis nur

enjoyable agrabla

Tiuj kunmetaĵoj de ĝu- estis nekonataj en la klasika Esperanto. En la tekstaro ĝuinda ricevas sume 11 trafojn, inter kiuj la unua estis el la jaro 1995. Ĝuebla ricevas nur kvar, plej frue el la jaro 1997. (La adverba formo ĝueble, kun unu trafo, estas iom pli frua, ĉar Camacho ludis per ĝi jam en la jaro 1993.)

Kiel ofte okazas pri anglismoj en Esperanto, la ĉefaj pekantoj (se tio estas peko) estas ne nur anglalingvanoj-komencantoj sed ankaŭ spertaj neanglalingvanoj, kiuj tamen evidente bone konas la anglan. Tri el la kvar uzoj de ĝuebla en la tekstaro venas el la plumo de la italo Carlo Minnaja.

Ĉu ni rezignu nin al ĉiam pli forta influo de la angla super Esperanto? Aŭ ĉu ni provu elsarki tiujn novajn kreskaĵojn?

oversight

2010-06-05T11:06:00.005+01:00

La angla vorto oversight estas strangaĵo: simile al sanction, ĝi povas havi du pli-malpli kontraŭajn sencojn.

Unu rilatas al la verbo overlook, en ties senco ‘ne rimarki, preteratenti’.

By some oversight, I failed to include her name in the list.
= Per ia preteratento, mi ne emetis ŝian nomon en la liston.

Tion spegulas la trakto en mia vortaro:

oversight preteratento

La alia senco de oversight rilatas al la verbo oversee ‘kontroli, vokti’.

He has general oversight of all training courses.
= Li havas ĝeneralan superrigardon super ĉiuj kursoj.
Li rajtas ĝenerale kontroladi ĉiujn kursojn.

Do estus pli bone, se en la vortaro tekstus jene:

oversight preteratento; superrigardo, kontrolado

Aŭ ĉu ni diru voktado? Kvankam vokt- ricevas 11 trafojn en tekstaro.com, voktad- ricevas neniu(j)n.

ĥemio/kemio

2010-05-29T15:54:00.006+01:00

Barry Friedman skribis proteste al mi.

Anglalingve estas vorto "chemistry". Germanalingve estas vorto
"Chemie". Hispanalingve estas vorto "quimica". Francalingve estas
vorto "chimie". Ktp. Sed esperantalingve estas 2 vortoj (laux via
vortaro): "kemio" kaj "hxemio". Kial 2 vortoj? Kial ne 1 vorto? La
situacio en Esperanto estas mallogika.
Mi petas ke La Akademio oficiale eliminu unu el cxi tiuj du vortoj.

Vidu, kiel decido de la Akademio de Esperanto, farita por kontentigi proteston el unu flanko, siavice generas proteston el alia flanko.

La klasika formo de tiu vorto, laŭ la Fundamento de Esperanto, estas ĥemio. Tamen, multaj trovas la sonon de ĥ (= senvoĉa vela frikativo) malfacila kaj volas eviti la uzon de tiu malofta konsonanto. Pro tio la Akademio de Esperanto en la jaro 1974, en la 8a Oficiala Aldono, permesis ankaŭ la formon kemio, nomante ĝin “moderna formo” de ĥemio.

Tio estas ne “mallogiko” sed celis permesi liberan elekton. Same kiel formortis en la angla la iama formo “chimistry”, kredeble en Esperanto formortos ĥemio.
Troviĝas iom da diskuto ĉi tie (tute malsupre).
La serĉilo Kukolo liveras 47 mil trafojn por kemio sed nur 3 mil por ĥemio.
En la angla-esperanta parto de la vortaro mi metis

chemistry kemio, ĥemio

Ĉu estus pli klare kaj utile, se mi estus metinta jenon?

chemistry kemio

Jes, sed malpli informe. Kaj Fundamentistoj eble estus malkontentaj.

conker

2010-05-22T18:02:00.012+01:00

Angela Tellier trovis en la presita vortaro ne precize eraron sed, ni diru, malglataĵon. En la esperanta-angla parto staras

hipokaŝtan/o horse chestnut

dum en la angla-esperanta parto staras unuflanke

horse chestnut hipokaŝtano

sed aliflanke

conker hipokastano

Bonvolu korekti tiun lastan kaj legi

conker hipokaŝtano

Verŝajne erarigis min PIV, en kiu hipokastan/o estas preferata super hipokaŝtan/o. Sed tio estas pro la tendenco de PIV preferi biologian nomenklaturon (kp Aesculus hippocastanum) super tradiciaj formoj, tendenco pri kiu mi plendis en la Antaŭparolo.

La vortelemento hipo- estas iom ĝena en Esperanto, ĉar ĝi respondas ne nur al hypo- ‘malsupera’ (kiel en hipoteko, hipofizo, hipokriti, hipotezo) sed ankaŭ al hippo- ‘ĉevalo’ (kiel en hipopotamo kaj, jes, hipokastano|hipokaŝtano).

Sub kaŝtan/o PIV mencias la kunmetaĵojn ĉeval~o, ĉeval~ujo, ĉeval~arbo. Rimarkinte tion, por ‘conker’ mi nun emas rekomendi la formon ĉevalkaŝtano.

conker ĉevalkaŝtano
horse chestnut ĉevalkaŝtanarbo

Por la brita infanludo conkers ni povas diri ĉevalkaŝtanludo.

Ni povas bojkoti kaj hipokastano kaj hipokaŝtano.

wind farm

2010-05-15T18:29:00.008+01:00

Hodiaŭ mi estas en Llandudno (Landidno), norda Kimrujo, por la 91a Brita Kongreso de Esperanto. Ĉi-matene mi prezentis prelegon pri la nova eldono de mia vortaro.

Post la prelego sekvis demandoj. Unu demandanto volis scii, kiel diri en Esperanto “wind farm”. (La kongresejo situas ĉe la marborda promenejo de banurbo. Ĉe la horizonto oni povas vidi … kiel diri? Alklaku la bildon por pli klare vidi ...ion ĉe la horizonto.)

Post iom da diskuto ni venis al la provizora konkludo, ke bona ekvivalento estas ventocentralo. Temas ja pri centralo, en la senco ‘elektrogenerejo’; kaj la movforto venas el la vento.

En la germana oni diras Windpark, do ‘ventoparko’; en la franca, parc éolien, do simile. Tamen ŝajnas al mi, ke en Esperanto ia “eola parko” estus malpli klara ol ventoparko.

Nun, post la prelego, mi povis aliri la komputilon por esplori, kio troviĝas en la TTT. Mi ĝojas rimarki, ke en la Esperanta Vikipedio troviĝas ja artikolo kun la titolo ventocentralo. Tamen el tiu artikolo estas klare, ke per tiu termino oni komprenas unu unuopan ventomuelilecan aparaton, do angle wind turbine. Por wind farm, do ejo kun tuta aro da tiaj aparatoj, eble ni ja parolu prefere pri ventoparko. Vidu ankaŭ jenan artikolon.

Supozeble tia ‘parko’ povas esti ankaŭ en la maro.

egaligi la du flankojn

2010-05-08T13:52:00.005+01:00

Montriĝis, ke troviĝas pluraj eraroj en la listo de nePIVaj vortoj je paĝo xiii de la nova vortaro. Reviziitan liston mi eldonos poste.
Intertempe, la aliaj eraroj ĝis nun trovitaj estas ne tro malbonaj (vidu ligilon dekstraflanke). Temas plejparte pri tajperaretoj. Dankon al ĉiuj, kiuj kontribuis al la listo: ne hezitu informi pri aliaj eraroj.
— — —
Estus bone aldoni jenajn vortojn al la parto esperanta-angla. Ili jam troviĝas en la parto angla-esperanta.

bing/o bingo, housie (game) : klarigo
korma/o korma (Indian cuisine) : angla klarigo
kviskal/o grackle (bird) : angla klarigo
velodrom/o velodrome : angla klarigo

Same, estus bone aldoni al la parto angla-esperanta unu vorton jam troviĝantan en la parto esperanta-angla.

ginkgo ginko : angla klarigo

(La bildo montras ginkan folion.)

abuse

2010-05-01T15:18:00.006+01:00

Por la angla abuse en la unua eldono staris la esperantaj tradukoj insult-i, -ado; misuz-i, trouz-i, -o. Tio bone kovras la kernajn signifojn, ekz-e

vandalism and verbal abuse directed at old people = vandalismo kaj (parola) insultado kontraŭ maljunuloj
The other driver started hurling abuse at me = La alia stiristo komencis insulti min / ĵeti kontraŭ mi insultojn
abuse of alcohol / drugs = misuzo de alkoholo / de drogoj

Okaze de la dua eldono mi decidis forstreki la (cetere Fundamentan) trouz-, sed enŝovi mistrakt-i, -o por kovri alian, nun gravan signifon: ekzemple, physical / sexual abuse.
Tiu lasta senco multe plioftiĝis dum la pasintaj kelkaj jaroj, precipe pro la skandalo trafinta la katolikan eklezion. Mi tamen rimarkas, ke en Esperanto oni nun renkontas la esprimon fitrakt-i, -o. Ekzemplon oni trovas ĉi tie: “Papo Benedikto alfrontas akuzojn pri kaŝo de seksfitrakto”.
Se mi nun reverkus la vortaron, mi volonte aldonus tiun tradukon. La distingo inter mis- kaj fi- povas esti subtila, sed ĉi tie ja pli konvenas fi-.

abuse insult-i, -ado; mistrakt-i, fitrakt-i, misuz-i, -o

loĝistiko

2010-04-24T08:57:00.010+01:00

La vorto loĝistiko (angle: logistics) aspektas tia, kvazaŭ ĝi signifus: la scienco pri loĝado. Tio estas ja ĝia etimologia senco (el la franca), kvankam historie ĝi rilatis al la loĝigo nur de soldatoj kaj al la organizado de aliaj praktikaj servoj por armeoj.

Tamen ne ekzistas “loĝistoj”.

Laŭ PIV2:

loĝistik/o Tiu branĉo de la militarto, kiu koncernas la koncentradon k proviantadon de la armeoj.

La nuna senco de la vorto estas tamen pli vasta ol indikas tiu difino. Tute trafe oni skribas en Vikipedio:

La loĝistiko estas la studo de la transporto de aĵoj kaj homoj, ĉefe en ekonomio kaj milito.
Historie, la loĝistiko originis kiel studo por movi soldatojn aŭ trupojn, provizante ilin per manĝaĵoj, ktp.
Nuntempe, en la ekonomio, ĝi estas la studo pri la produktado, organizado, transportado, ktp. de konsumaĵoj kaj produktaĵoj, kiu celas atingi la plej bonajn rezultojn per kiel eble plej malmulta mono, tempo, ktp.

En tekstaro.com oni ricevas nur du trafojn por loĝistiko, ambaŭ el Monato. Unu ja rilatas al armeo, sed la alia al kapitalisma produktado:

tro granda nombro de burokratoj kontrastis al mismanaĝado kun mizera loĝistiko (en fabrikoj ofte mutis maŝinoj ĉar ne alvenis materialo ĝustatempe), neefikaj produkt-metodoj kaj malmodernaj maŝinoj.

La serĉilo kukolo montras al kelkaj tute nekompreneblaj tekstoj, ŝajne aŭtomate kaj mise tradukitaj el iu alia lingvo.

La administrado loĝistiko bazas lian demarŝon sur la sistemoj de loĝistiko, subsistemas kaj aktivecoj loĝistikoj enhavitaj en la ĉeno de provizadoj integrante al la tuta entrepreno kun la intenco de kontroli koncernajn sistemojn por ke ili havas la kapablon de havigi al dungistaj sistemoj aŭ organizoj, bazante en liaj necesoj sur la tri fundamentaj kvantoj de la universo: materio, energio kaj informo, kiu reflektas tra bienes kaj servoj

Hodiaŭ loĝistiko kaj ĝiaj nacilingvaj variantoj fariĝis moda termino por kamionado kaj parencaj servoj (ekz-e staplado kaj distribuado de varoj). Tiu, kiu veturas laŭ la grandaj aŭtoŝoseoj de Eŭropo (aŭ almenaŭ de Britujo), vidas ĉie kamionegojn kun la surskribo “loĝistiko” en diversaj lingvoj. Ĝi estas laŭmoda sinonimo de la brita haulage, la usona trucking, kaj la germana Spedition.
Tiu, kiu ne volas adopti tiun modan vorton, povas ankoraŭ paroli pri kamionado.

igneous

2010-04-17T14:55:00.010+01:00

Ideale, la aŭtoro de vortaro sciu ĉion pri ĉio. Praktike, tio ne povas esti. Ekzemple, mi scias malmulton pri geologio.
Tamen lastatempe mi legis verkon pri la geologio de mia lando. Mi rimarkas nun, ke la traduko de la fakvorto igneous, prenita senŝanĝe el la unua eldono de mia vortaro al la nova eldono, estas ne tute ĝusta. Tekstas nun

igneous nesedimenta

Kial tio ne estas kontentiga? Etimologie, igneous signifas “fajra”, t.e. fajrodevena, t.e. vulkana. Kaj tiuj rokoj, kiuj ne havas terprofundan, vulkanan originon, estas ja faritaj el sedimentoj.

Igneous estas la nomo de speco aŭ klaso de roko. Aŭ de ŝtono, aŭ de “petro” (PIV2 — sed mi ne enprenis tiun neologismon). Aŭ de “rokaĵo” (derivaĵo, kiu laŭ PIV2 estas evitinda sinonimo de petro. Hm.)
La geologoj tamen rekonas ne du klasojn de natura(j) roko(j), kiel mi supozis, sed tri. Laŭ Vikipedio,

Se konsideri la konsiston, la strukturon kaj la teksturon de iu roko oni povas elteni konkludojn pri la deveno de la rokaĵoj, kaj laŭ tiu kriterio oni klasigas plej ofte la rokojn jene:
• Magmaj petroj, Magmo-devenaj rokaĵoj (magmo-rokaĵoj aŭ magmaĵoj)
• Sedimentad-devenaj rokaĵoj (sedimentoj, sediment-rokaĵoj)
• Metamorfa roko, Metamorfozo-devenaj rokaĵoj (metamorfaĵoj)

Mia eraro estis ke mi preteratentis la metamorfajn rokojn. Igneous rocks do ne estas la solaj nesedimentaj . Nesedimentaj estas ankaŭ la metamorfaj rokoj.
La angla igneous respondas al la magmaj “petroj” de la supra citaĵo. Komparinte la francan, germanan, italan kaj rusan vikipediojn kun la angla Wikipedia, mi vidas, ke en tiuj lingvoj oni ja parolas pri roches magmatiques, magmatische Gesteine, rocce magmatiche, магматические горные породы por tio, kio en la angla estas igneous rocks. (Sed en la hispana rocas igneas.)
Do en eventuala nova eldono mi ŝanĝus la tekston jena:

igneous magma

Mi nomus la tri klasojn de roko, angle igneous, sedimentary, metamorphic, en Esperanto magma, sedimenta, metamorfa.

on being detached

2010-04-10T08:53:00.014+01:00

Mi estas nun ne tute kontenta pri mia trakto de la anglaj detach, detachment. Tiuj tradukoj estas tute bonaj por la fizikaj sencoj de la nocio. Tamen ili estas neadekvataj por la senco, kiun oni trovas en la esprimoj to have a detached attitude kaj scientific detachment.
En tiu spirita senco la kerna ideo estas objektiveco, do malsubjektiveco. Tiu, kiu havas pri iu demando a detached attitude aŭ prenas a detached approach povas analizi ĝin objektive, senemocie, senpartie, sendepende.
En mia granda angla-germana vortaro staras sub detached interalie

distanziert, unvoreingenommen; kühl

kaj en la angla-franca

coupé (de la realité); neutre, objectif; détaché, indifférent; il semblait ne pas du tout se sentir concerné

Cerbuminte pri tiu senco, mi rimarkis, ke ĝi egalas al la malo de engaĝ-i, -iĝo. Ĉu ni aldonu jene?

detach …; malengaĝi
detachment …; malengaĝiĝo

aŭ ĉu pli bone jene?

detach … ~ed…; objektiva, senemocia
detachment …; objektiveco, senemocieco

meerkat

2010-04-03T08:01:00.019+01:00

Jen prezento de unu tipa vortarista problemo kaj kiel mi solvis ĝin.

La angla vorto meerkat estas nun konata de pli-malpli ĉiuj anglalingvanoj. Ĝi estas la nomo de besto (speco de mungoto), kiu aperis televide en pluraj naturprogramoj pri la sudafrika bestaro. La ŝatata serio Meerkat Manor, kiu rakontas la historion de familio de tiuj bestoj en la Kalahara Dezerto, estis montrata sur la televidekranoj de 160 diversaj landoj de la mondo.

En Britujo la besto rolas ankaŭ en furora reklamserio bazita sur la supozata konfuzeblo de iu comparethemeerkat.com kun comparethemarket.com (prezkomparejo pri asekuro).

Tamen antaŭ kvardek jaroj, kiam aperis la unua eldono de mia vortaro, la vorto meerkat estis malmulte konata. Certe mi mem ne konis ĝin. Ne mirinde, do, ke en tiu eldono tiun vorton oni vane serĉos.
Por la nova eldono ĝi evidente estis nepraĵo. Sed kiel nomi tiun beston en Esperanto? Kiom mi scias, mankas ĝia nomo en PIV, kaj mankas ne nur en miaj aliaj Esperanto-vortaroj sed ankaŭ en miaj vortaroj angla-franca, angla-germana, ktp.
Eĉ en la angla ĝia preciza signifo ŝajne estis foje iom necerta. Pli frue la sama nomo estis uzata por diversaj bestoj similaj al mungoto, al putoro aŭ al sciuro. Tamen nun la nomo rilatas precipe al la besto, kiu portas la zoologian nomon Suricata suricatta.

Kio estas la origino de la nomo meerkat? Laŭ aspekto, ĝi ŝajnas esti nederlanda aŭ afrikansa vorto. Se ĝi estus tiulingva kunmetaĵo, ĝi signifus laŭelemente ‘~~mar~~lago-kato’ aŭ (kun la skribo mierkat) ‘formikokato’. Tamen atentu! En la nederlanda meerkat estas ne la sama besto kiel en la angla: male, ĝi estas speco de simio (laŭ la nederlanda-esperanta vortaro de De Smedt (2004), “cerkopiteko”). En ĉiu okazo, nek en la nederlanda nek en la angla ĝi estas kato. Kaj ĝi ne estas ~~mara~~ laga. (Efektive, povus esti ke la etimologio de la vorto kuŝas en la sanskrita vorto markaṭa ‘simio’.)

Do, kion fari? Kio estas meerkat en Esperanto?

Unue, mi serĉis en la angla Wikipedia, kaj trovis tie utilan artikolon pri la besto. De tie mi scias ĝian sciencan nomon. En la flanka kolumno de la paĝo staras vico da ligiloj al vikipediaj artikoloj en aliaj lingvoj, kiuj resendas al franca artikolo kun la titolo Suricate, germana kun Erdmännchen, rusa kun Сурикат surikat, japana kun ミーアキャット miiakyatto ktp… kaj esperanta kun Surikato. Tiu esperanta artikolo estas nura “ĝermeto”; tamen ĝi montras bildon, kiu konfirmas, ke temas pri nia besto.

Due, mi serĉis per Guglo, aŭ pli ĝuste per la Esperanta Guglo-fasado kukolo, uzante la serĉesprimon surikato. Tiel mi trovis interalie artikolon “Surikato en Usono” en la fidinda paĝaro de lernu.net. Alia serĉilo, ligita al la “korpuso” tekstaro.com, montris, ke tiu sama artikolo estas referencata en La Ondo de Esperanto. Tiel mi konfirmis, ke la vorto surikato estas jam iom uzata en Esperanto.

Trie, mi serĉis sub Erdmännchen en la granda germana-esperanta vortaro de Krause (2007), kaj trovis tie ja “surikato” por konfirmi la aferon.

Mi do metis en la Esperantan-anglan parton de la nova vortaro

surikat/o meerkat

kaj en la parton anglan-Esperantan

meerkat surikato

Problemo solvita!

inferior, superior

2010-03-26T17:17:00.002Z

inferior malsupera, suba;
sub(rang)ulo
superior super‑a, ‑ulo; elita

Mia trakto de tiuj du vortoj nun ŝajnas al mi esti ne tre kontentiga.
La du vortoj havas latinan originon: inferior estas la komparativo de la adjektivo inferus ‘suba, malsupra’, dum superior paralele estas la komparativo de superus ‘supra, supera’.
En la ĉiutaga angla lingvo la plej ofta senco de inferior estas ‘malbonkvalita, malpli bona’, kaj la plej ofta senco de superior estas ‘bonkvalita, pli bona’.
Tamen en Esperanto (mal)supera rilatas plej ofte al rango, ne al kvalito. Por la fizika senco oni diras (mal)supra (aŭ suba, sed ial ne malsuba).
Ekzemplofrazoj el LDOCE:
wine of inferior quality [vino de malbona kvalito, malaltkvalita vino]
Their performance was inferior to that of other teams. [Ilia atingo estis malpli bona ol la atingo de la aliaj teamoj.]
I always felt slightly inferior to her. [Ĉiam mi sentis min iom malsupera al ŝi.]
He refused to accept a job of inferior status. [Li rifuzis akcepti malpli bonan postenon, postenon de malpli alta rango.]
Your computer is superior to mine. [Via komputilo estas pli bona ol la mia.]
Making fun of women makes him feel superior. [Moki virinojn igas lin senti sin supera, senti sin pli bona (ol ili).]
a superior officer [supera oficiro, oficiro pli altranga]
Eble do la artikoloj prefere tekstu

inferior malpli bona; malbona, malaltkvalita; malsupera; sub(rang)ulo
superior pli bona; tre bona; super‑a, ‑(rang)ulo

sankcioj

2010-03-20T08:38:00.012Z

Ĉu en Esperanto ekzistas vorto kun du signifoj, el kiuj unu estas la malo de la alia? Ĉu sankcio estas tia vorto?
Korespondanto el suda Anglujo skribis

Having listened to Stephen Fry in his BBC 4 talks ‘Fry’s Delight’, I was introduced to the word “contranym”, which means the opposite of itself e.g. fast, wicked and cool etc. I noticed in your new dictionary that the word sanction is sankci-o, -i in Esperanto and wondered if this has the two contradictory meanings of approval and penalty. Therefore, does this mean that a contranym exists in Esperanto as well, surely not or maybe it does.

Mi respondis

The PIV entry for sankci/o embraces both the positive meaning (confirmation, approval) and the negative one (measure taken to enforce compliance with a decision or a law). However it also unites both by giving a general definition: an action taken by an authority to determine whether or not someone’s action conforms to specified standards.
* sankci/o. Ago de aŭtoritata instanco, kiu konstatas la konformecon aŭ nekonformecon de ies ago kun difinitaj normoj, k konsekvence
1 Konfirmo aŭ aprobo fare de aŭtoritata instanco…
2 Rimedo, aplikata por devigi homojn obei leĝon…
3 Rimedo, aplikata laŭ internacia juro por devigi ŝtaton submetiĝi al decido de internacia organo…
~i (tr) Doni ~on al io.

Checking in tekstaro.com, I find that in classical usage (including Zamenhof’s) we get only the positive meaning. But in modern texts, exemplified by articles from Monato, the negative meaning predominates.

En tekstaro.com la unua ekzemplo de la negativa senco (‘punrimedo’) ja venas el Monato, do povus datiĝi plej frue nur de la jaro 1997. Antaŭ tio, ĉiuj uzoj de la vortoj havas la pozitivan sencon (‘aprobo’), ekz-e ĉe Zamenhof (kongresa parolado, Dresden, 1908)

Nun la unuan fojon nia kongreso aperas sub la oficiala sankcio de regnestro kaj registaro; mi estas certa, ke la esperantistoj alte taksos la gravecon de tiu ĉi fakto; mi esperas, ke ĝi estos komenco de tiu nova tempo, kiam nia ideo ĉesos esti penado de nur privataj personoj, sed ĝi fariĝos grava tasko por la registaroj de la mondo.

Mi ne scias ĉu la PIVa ombrela difino (ago de instanco por konstati (ne)konformecon) havas solidan juran, etimologian aŭ logikan bazon. Aŭ ĉu ĝi estas nura vortarista truko por eviti, ke la vorto tro evidente havu du memkontraŭdirajn signifojn?
Ĉar EED estas konciza vortaro, kaj ĉar la angla sanction estas same dusenca, sufiĉas

sankci/o, ~i sanction
kaj
sanction sankci-o, -i

revivigo!

2010-03-13T18:50:00.004Z

La nova eldono de la vortaro estas nun en la manoj de la publiko.
Eksperimente, mi restarigas ĉi tiun blogon kiel forumon por noti eventualajn erarojn, mankojn, kritikindaĵojn kaj plibonigindaĵojn.
Provizore, mi aperigos unu novan afiŝon en ĉiu semajno.

Ĝis nun la sola grava preseraro, kiun mi trovis mem, estas sur la klapo de la kromkovrilo de la bindita versio. Aperas la angla vorto the en la mezo de Esperanta teksto.
Kiu trovis aliajn preserarojn?

kovrilo

2010-02-16T10:08:00.005Z

Jen la fronta kovrilo de la nova vortaro...

kaj la malfronta.

aperdato kaj prezo

2009-12-20T08:31:00.003Z

La vortaro aperos en la komenco de marto 2010.
Prezo: en Usono $36.95 (aŭ antaŭmende $22.95), en Britujo £29.95 (£17.95), en aliaj landoj €33.95 (€19.95), plus sendkostoj.
Vidu detalojn.
Do antaŭmendu!

vigil

2009-11-02T07:40:00.002Z

Antaŭ du semajnoj 62-jara viro estis murdita en la londona placego Trafalgar Square nur pro tio, ke li estis gejo. Pasintan vendredon vespere okazis tie vigil por protesti kontraŭ tiaj atakoj kaj kontraŭ homofobio: “Vigil for victims of hate crime”.
Antaŭ unu semajno okazis alia simila atako en Liverpolo. La atakita junulo, grave vundita, tamen vivas. Oni anoncis, ke ankaŭ en tiu urbo okazos vigil: “Vigil at scene of anti-gay attack”.
Kiel traduki tiusencan vigil?
Etimologie la vorto estas latina adjektivo kun la signifo “maldorma”. En la angla ĝi estas substantivo, prae “maldormo”.
Ofte ĝi havas religian nuancon: to keep (a) vigil estas resti maldorma dum la nokto, por preĝi aŭ por gardi malsanulon. En tiu senco oni povus traduki ĝin “vaĉo” (kvankam PIV rekonas vaĉon nur surŝipan). En la hodiaŭa ĵurnalo mi legas pri gepatroj, kiuj keep a day and night vigil ĉe sia malsana infano: do gardostari (aŭ pli verŝajne gardosidi), ne nur nokte.
La alia, nova senco, kiun ni trovas en la menciitaj raportoj, estas speco de manifestacio. Ĝia specialaj kvalitoj estas (i) ke ĝi havas solenan karakteron, kaj (ii) ke ĝi okazas en la vespero aŭ en la nokto.
Mi metis

vigil maldormo (por preĝi); vaĉo; nokta manifestacio

_ _ _

Tamen… se vi havas alian opinion, estas nun tro malfrue. Mi finredaktis la manuskripton de la vortaro kaj liveris ĝin al la eldonisto.
Tiel finiĝas ĉi tiu blogo. Tre koran dankon al ĉiuj, kiuj kontribuis per konsiloj kaj komentoj.
Kiam la eldonisto anoncos aperdaton, prezon, antaŭmend-kondiĉojn ktp, mi metos sciigon ĉi tie.

From the foreword / El la antaŭparolo (ii)

2009-10-30T08:17:00.003Z

An important sentiment among Esperanto speakers in recent years is that sparked by Claude Piron’s booklet La Bona Lingvo: the desirability of thoroughly exploiting the latent capacities of existent lexical material of the language rather than creating new lexical material, particularly from French or other European languages. This dilemma has faced Esperanto since the earliest days. Was ‘hospital’ adequately expressed as the multi-affixed malsanulejo, or should we add (as we did) a new single-root word hospitalo? For ‘duodenum’ should we say dekdufingra intesto (as is done in many languages, though not in English), or do we need duodeno? Is a ‘constellation’ stelfiguro or konstelacio? (Neither duoden/ nor konstelaci/ belongs to the “official” rootstock as determined by the Akademio de Esperanto.) In the English-Esperanto part, for various cases of this type in which usage has not settled down, I have decided to give both possibilities, so that the user can choose between them. For others I have given just my own recommendation. In the Esperanto-English part I have been more ready to include roots which many speakers, myself included, would disapprove of. I have marked some of them with the sign for ‘deprecated’; for others I have merely supplied alternative forms in square brackets.

In the form and meaning of Esperanto roots I have generally followed the standard dictionary Plena Ilustrita Vortaro de Esperanto 2005 (Paris: SAT). However, I remain unconvinced by PIV’s decision to alter various established biological terms to make them agree with Latin scientific nomenclature. For example, I have retained the forms alcion/o ‘kingfisher’ and cipres/o ‘cypress’ as laid down in the Fundamento de Esperanto, rather than replace them with alced/o and kupres/o as in PIV. For ‘brain’ I retain cerb/o, rejecting PIV’s cerebr/o.

There are some 10,150 Esperanto roots (headwords) in this dictionary, as against the inflated 16,780 (many of them virtually never used in practice) to be found in PIV. Many are specialist terms of various kinds; for everyday purposes the user of Esperanto needs no more than three or four thousand roots. The dictionary does however include some 140 roots not included in PIV: virtually all of these can be found in use in Vikipedio or other documents on the Web.

For the names of British birds I have followed Pilger’s Komunlingvaj nomoj de Eŭropaj birdoj.

Coverage of geographical names includes all independent states, with a selection of other names. The former conform to the Listo de Rekomendataj Landnomoj approved by the Esperanto Academy in 2009. Names of countries in Esperanto fall into two groups: those which are basic roots, such as Aŭstralio and Usono, and those which are formed by adding a suffix to an ethnonym, such as Anglujo, Hispanujo, Italujo. For the latter group I have retained the classical ujo suffix; those who prefer io (e.g. Anglio) should substitute it.
_ _ _

Gravan sentoŝanĝon inter Esperanto-parolantoj en la lastaj jaroj inspiris la verko de Claude Piron, La Bona Lingvo. Oni pli forte sentas la dezirindecon ekspluati la latentajn kapablojn de la ekzistanta radikprovizo de la lingvo, prefere ol krei novan vortmaterialon el la franca aŭ aliaj eŭropaj lingvoj. Tiu dilemo ekzistas en Esperanto jam de la plej fruaj tagoj. Ĉu sufiĉis diri malsanulejo, aŭ oni bezonis unuradikan neologismon hospitalo? Ĉu ni parolu pri la dekdufingra intesto (kiel oni nomas ĝin en multaj lingvoj, sed ne en la angla), aŭ ĉu ni bezonas duodeno? Ĉu diri stelfiguro aŭ konstelacio? (Nek duoden/ nek konstelaci/ apartenas al la oficiala radikaro aprobita de la Akademio de Esperanto.) En la angla-Esperanta parto mi decidis ĉe diversaj tiaj punktoj nestabiliĝintaj doni ambaŭ eblecojn, por ke la uzanto elektu mem inter ili. Ĉe aliaj, mi donis nur mian propran rekomendon. En la Esperanta-angla parto mi pli libere allasis radikojn kiujn Piron (kaj eble ankaŭ mi) opinius evitindaj. Kelkajn mi markis per la signo ‘evitinda’, al aliaj mi aldonis alternativajn formojn en rektaj krampoj.

Por la formo kaj signifo de Esperantaj radikoj mi ordinare sekvas la normdonan verkon Plena Ilustrita Vortaro de Esperanto 2005 (Parizo: SAT). Tamen ne konvinkis min la decido de PIV ŝanĝi diversajn establitajn biologiajn terminojn por akordiĝi kun la scienclatina nomaro. Ekzemple, mi konservas la Fundamentajn alcion/o kaj cipres/o, rezistante la novajn alced/o kaj kupres/o. Cerb/o restu cerb/o, ne cerebr/o.

Troviĝas ĉ. 10 150 Esperantaj radikoj en ĉi tiu vortaro, kompare kun la tro pufaj 16 780 (inter kiuj multaj ne uzataj en la praktiko) kiuj troviĝas en PIV. Multaj estas terminoj el diversaj apartaj fakoj; por ĉiutagaj bezonoj sufiĉas tri-kvar mil radikoj. Mi tamen enprenis ĉ. 140 radikojn ne listigitajn en PIV: preskaŭ ĉiuj el ili estas uzataj en Vikipedio aŭ en aliaj dokumentoj de la Interreto.

Por la nomoj de britaj birdoj mi akceptis la rekomendojn de Pilger en Komunlingvaj nomoj de Eŭropaj birdoj.

Inter la geografiaj nomoj en la vortaro troviĝas ĉiuj nomoj de sendependaj ŝtatoj kaj modesta listo da aliaj nomoj. Ili konformas al la Listo de Rekomendataj Landnomoj aprobita de la Akademio de Esperanto en la jaro 2009. La landnomoj de Esperanto dividiĝas en du grupojn: iuj estas simplaj radikoj, ekz-e Aŭstralio kaj Usono, dum aliaj konsistas el nomo de gento aŭ popolo plus sufikso, ekz-e Anglujo, Hispanujo, Italujo. Por tiu sufikso mi retenas la klasikan ujo; tiuj, kiuj preferas io (do ekz-e Anglio) anstataŭe uzu ĝin.

From the foreword / El la antaŭparolo (i)

2009-10-29T08:52:00.007Z

More than forty years have passed since [the dictionary's] first publication under the Teach Yourself imprint. During that time both English and Esperanto have grown and changed considerably. This new edition, published by Mondial, attempts as far as possible to reflect these developments, both by the addition of new headwords and by many other changes and improvements.
Forty years ago computers were in their infancy. There was no internet. Plena Ilustrita Vortaro (PIV) had not yet been published, nor had the Longman Dictionary of Contemporary English and other modern corpus-based dictionaries of English. Esperanto is a functioning language, not a theoretical project: so it is right to pay considerable attention to usage, both spoken and written. As well as informal observation of the language in use around the world, I have been able to draw on the five-million-word corpus of written Esperanto available at tekstaro.com, while Google and Wikipedia/Vikipedio offer an even vaster range of practical usage (though they must be consulted with care).
I have taken the opportunity to make better provision for American and international English. Accordingly I have added new headwords such as cilantro, maven, mononucleosis, and zucchini. I have also supplied American meanings to words already included, such as muffler as the equivalent of British silencer.
Under the letter S alone, over a hundred new Esperanto root words have been added, ranging from skan/i, skip/o and spam/o to same/o, Samo/o, saud/a, Sejŝel/oj, Siĉuan/o, sik/o and svazi/o. The three hundred or so new English entries under S include scallion, scam, schlep, scrapheap, scrawny and spreadsheet.
In English we now use far fewer hyphens than we did forty years ago. We now write most compound nouns either solid or as two words. Instead of the air-lock and air-mail of the first edition we now write airlock and airmail; in place of air-raid we now write air raid. We are also now willing to print the formerly unprintable: I have therefore been able to retire such Latin expressions as membrum virile and use instead ordinary English words, including four-letter ones.
_ _ _
Pasis jam pli ol kvardek jaroj post la unua eldono en la serio Teach Yourself. Dum tiu tempo diversmaniere ŝanĝiĝis kaj la angla lingvo kaj Esperanto. La nuna nova eldono laŭeble spegulas tiun duflankan evoluon same per la aldono de novaj kapvortoj kiel ankaŭ per multaj aliaj ŝanĝoj kaj plibonigoj.
Antaŭ kvardek jaroj la komputiloj estis ankoraŭ en sia infanaĝo. Ne ekzistis la Interreto. Ankoraŭ ne aperis Plena Ilustrita Vortaro, ankoraŭ ne aperis Longman Dictionary of Contemporary English kaj aliaj modernaj tekstar-bazitaj vortaroj de la angla. Esperanto estas funkcianta lingvo, ne teoria projekto: do prave oni atentas al la uzado, same skribita kiel parolata. Krom neformale observi la uzatan lingvon tra la mondo, mi povis ĉerpi el la kvinmilionvorta tekstaro de skribita Esperanto registrita ĉe tekstaro.com, dum Guglo kaj Vikipedio liveras eĉ pli vastan gamon da praktika uzado (kvankam oni devas konsulti ilin kun kritika atentemo).
Mi kaptis la okazon por pli bone provizi por la usona kaj internacia angla lingvo. Tiucele mi aldonis tiajn novajn kapvortojn kiel cilantro, maven, mononucleosis kaj zucchini. Krome mi almetis usonajn signifojn de vortoj jam troviĝantaj en la vortaro, ekzemple muffler paralele kun la brita silencer (dampilo de aŭtoellaso).
Sole sub la litero S estas aldonitaj pli ol cent novaj Esperantaj radikoj, ampleksantaj de skan/i, skip/o kaj spam/o ĝis same/o, Samo/o, saud/a, Sejŝel/oj, Siĉuan/o, sik/o kaj svazi/o. En la ĉ. tricent novaj anglaj vortoj sub S troviĝas interalie scallion, scam, schlep, scrapheap, scrawny kaj spreadsheet.
En la angla oni uzas nun multe malpli da ligstreketoj ol antaŭ kvardek jaroj. Hodiaŭ ordinare ni skribas kunmetaĵojn aŭ seninterrompe aŭ kiel du vortojn. Anstataŭ la air-lock kaj air-mail de la unua eldono oni skribas nun airlock kaj airmail; anstataŭ air-raid ni skribas nun air raid. Oni povas nun presi vortojn antaŭe nepreseblajn: mi povis do retiri tiajn latinajn esprimojn kiel membrum virile kaj uzi anstataŭe ordinarajn anglajn vortojn, interalie senpudorajn.

ik

2009-10-28T10:51:00.003Z

Ĉu vi aprobus la vorton tajloriko (la fako aŭ scienco de tajloroj)? Ankaŭ mi ne. Nek profesoriko. Nek ĝardeniko.
Konvinkis min la trafaj argumentoj de Bertilo Wennergren kontraŭ la rekono de la neoficiala sufikso -ik en la senco ‘fako, scienco, okupo’. Li skribas,

Laŭ multaj IK ĉiam aperu post la temo de la koncerna fako, ne post la koncerna isto. Ili kreas vortojn kiel: ĝardeno → ĝardeniko = “ĝardenistiko”, ĵurnalo → ĵurnaliko = “ĵurnalistiko”, lingvo → lingviko = “lingvistiko”…

…sistema uzo de IK en ĉi tia maniero kondukus al grandega konfuzo, ĉar amasoj da jam ekzistantaj vortoj subite ŝajnus havi tute alian signifon ol ili vere havas, ekz.: formiko, heliko, kleriko, kliniko, koliko, komiko, komuniko, maniko, miristiko, paniko, persiko, rustiko, saliko, trafiko, dialektiko, grafiko, liriko, logiko, muziko, plastiko kaj multaj aliaj.

Pli bone, konsideri formojn poetiko, lingvistiko kiel nesufiksitajn.

Se oni insistas, ke IK nur aperu post temo, tiam la kaoso ankoraŭ pligrandiĝas, ĉar tiam vortoj kiel lingvistiko, ĵurnalistiko kaj ĝardenistiko ŝajnas esti la sciencoj pri lingvistoj, ĵurnalistoj kaj ĝardenistoj.

Pli bone estas resti ĉe lingvoscienco, ĝardentekniko, ĵurnalismo ks. Eĉ la tajlora fako. Anstataŭ la sufiksita klad/iko de PIV ni havu la internacian kladistik/o.
Tamen por ĥemio ni ja bezonas la elementon ik en nomoj de kombinaĵoj.
Mi metis

ik/ 1 (chem) salt, -ic: fer~a klorido ferric chloride; 2 DEPRECATED (tech) science, -ics: komput~o computer science [= komputado, komputoscienco]

keep taking the tablets

2009-10-27T11:21:00.004Z

Kiel nomiĝas la objekto, kovrita per vakso, sur kiu oni skribis antaŭ ol papero fariĝis malmultekosta? Mi ĉiam supozis, ke en Esperanto tio estas tabuleto. Subtenas tion citaĵoj ekzemple el La Faraono

malgrandan stilon kaj malgrandan tabuleton, kovritan per vakso

nudaj lernantoj kun vaksitaj tabuletoj en la manoj.

kaj el Quo Vadis:

skribinte kelkajn vortojn sur vaksokovrita tabuleto

donu al mi tabuletojn kaj skribilon, por ke mi notu

tabuletoj, sur kiuj oni enskribis la nomojn

En Fabeloj de Andersen aperas ardeza tabuleto.
En La Ŝtona Urbo (el la jaro 2000) la heroino, en antikva Romo, povas

miksi la inkon kaj prepari la vakson por la tabuletoj

kaj ŝia infano, ve,

skribaĉis sur nova tabuleto

En PV (1953) staras

*Tabulo. … ~eto 2 Maldika malgranda ~o kovrita per vakso, sur kiu la antikvuloj skribis…

Sed en PIV (1970 kaj poste) tio ŝanĝiĝis.
En la Malnova Testamento Moseo ricevis de la Eternulo tabelojn en ŝtono:

Mi donos al vi ŝtonajn tabelojn, kaj la instruon kaj ordonojn

PIV vastigas la sencon de tabel/o por kovri la ĝistiamajn tabuletojn. La koncerna difino malaperis sub tabul/ kaj ekaperas sub tabel/o, kiel la dua difino. Kial?
Mi decidis resti konservativa.

tablet tabuleto; ŝildo; (medication) tablojdo

publicity

2009-10-26T09:38:00.003Z

Se sekvi PIV2, por publici devus aperi nur jeno:

public/i write for the press

Tamen almenaŭ en Britujo oni emas egaligi publici al to publicize, kaj publico al publicity.

publicize to give information about something to the public, so that they know about it: television’s failure to publicize the unemployment issue | his visit was widely publicized

publicity 1 the attention that something or someone gets from newspapers, television etc. the adverse publicity had damaged sales 2 the business of making sure that people know about a new product, film etc or what a particular famous person is doing: the Government has launched a publicity campaign | a publicity stunt (something that is only done to get publicity)

En la klasika periodo de la Esperanto-movado oni parolis pri propagando por la Afero. Sub Lapenna tio ŝanĝiĝis al informado, kaj tiel nomiĝas ankoraŭ la tasko de la Ĝenerala Sekretario de UEA.
Sed la anglalingvanoj inklinas nomi la saman agadon publico. Jen citaĵo el Ondo de Esperanto el la jaro 2001,

David Bisset, prezidanto de la Publica Komitato, indikis sian deziron kreive labori kun la Direktoro kaj plene ekspluati la novajn eblecojn kiuj rezultiĝus de la translokiĝo al Barlastono.

Evidente temas ne nur pri “skribi en gazeto aŭ revuo pri aktualaj temoj” (PIV2), sed ankaŭ okupiĝi pri aliaj amaskomunikiloj por propagandi difinitan varon/aferon/personon.
Ĉu tiu uzo de public/ estas anglismo kaj eksterminda? Aŭ ĉu ni devus revizii la sencon de la Esperanta vorto?

playing truant

2009-10-23T13:24:00.008+01:00

Infano, kiu plays truant, senpermese vagas ien for anstataŭ ĉeesti (frekventi) la devigan lernejon. Truancy estas la socia problemo, ke ekzistas tiaj infanoj. Inter la sinonimoj de play truant estas bunk off, skive, kaj en Usono play hook(e)y.

En la nederlanda vortaro de de Smedt mi trovis

spijbelen preterlasi la lecionojn

Vikipedio havas tiuteman artikolon sub la titolo Lernej-evitado. En la germana oni diras Schulverweigerung, do lernejrifuzo (kvankam tiu nuanco de rifuz/i ne estas menciita en PIV). Mi inklinas sekvi la germanan.
PIV2 donas jenan difinon de la neoficiala asidua:

asidu/a. Regule vizitanta la lokon de sia ofico, tasko, devoligoj ks: li estas ~a al la lernejo, al la kontoro, al la Diservoj; li ricevis la diplomon, pli pro sia ~eco, ol pro sia inteligenteco. mal~a. Ne regule venanta plenumi sian taskon, devon ks: mal~a tajpistino; mal~eco ĉe la fabriko; mal~ismo estas formo de sabotado.

Ĉu do truancy estas malasidueco? Kvankam Danvy-LePuil tiel tradukas absentéisme, mi hezitas egaligi la du. La PIVa difino respondas pli al la angla absenteeism (kiu povas karakterizi laboriston sed ne infanon).
La angla assiduous rilatas pli al plenumado de taskoj ol al regula vizitado. Jen LDOCE:

assiduous very careful to make sure that something is done properly or completely, SYN: meticulous

Mi metis jene:

asidu/a assiduous; regular (in attendance etc)

hooky: play ~ rifuzi la lernejon, malasidui

truancy lernejrifuzo

truant lernejrifuzanto; play ~ rifuzi la lernejon, malasidui

afiksoj kaj simile

2009-10-22T11:33:00.011+01:00

En la unua eldono mi principe ne listigis afiksojn en la ĉefa parto esperanto-angla A-Z. Nur se ili estas uzataj kiel memstaraj radikaloj ili troviĝis tie (ekz-e an/o, ul/o). Anstataŭe, ili estis listigitaj en tabeloj en la antaŭmaterialo.
Nun mi decidis, ke estus pli bone enpreni ilin en la ĉefan liston A-Z. Mi eksperimentis, kiel plej bone fari tion.
Rilataj problemoj estas la plursignifeco de kelkaj afiksoj (ekz-e uj/) kaj la ekzisto de neoficialaj afiksoj (ekz-e -ac/) kaj faklingvaj vortkonstruaj elementoj (ekz-e hiper/, para/, -algi/).
Konsideru la radikon al. Unuavice ĝi estas prepozicio. Tamen oni povas uzi ĝin prefikse (aldoni, aliro) kaj eĉ kvazaŭ memstare kun sufiksoj (aliĝi, aliĝilo).
Due, ekzistas homonima radiko al/o (flugilforma aĵo).
Trie, ekzistas botanika sufikso -al/, per kiu oni formas nomojn de plantordoj.
Kvare, ekzistas ĥemia sufikso -al/, per kiu oni formas nomojn de aldehidoj.

Provizore, mi prezentas tion jene:

al 1 (prepn) to; towards; ~iĝi (al) join (society etc); ~iĝilo application form, registration form; (prefix) ~paroli address
al/o 2 wing (of car, building, screw etc)
-al/ 3 (bot) name of order: likopodi~oj Lycopodiales; 4 (chem) -al, aldehyde: etan~o acetaldehyde

Ĉe sufiksoj uzataj ankaŭ memstare mi decidis listigi unue tiun memstaran uzon, poste la sufiksan uzon, do jene:

aĉ/a wretched, no good; (suffix) pejorative: dom~o hovel; skrib~i scrawl

ad/e continuously, repeatedly; (suffix) durative: action, particularly prolonged, repeated or habitual action: naĝ~o swimming; paf~o shooting; kur~i keep on running; ~asismo suffix rhyme (of the type iradas – venadas)

aĵ/o thing; (suffix) thing: 1 concrete manifestation of an abstraction: nov~o novelty;2 external manifestation of an activity: seg~o sawdust; 3 characteristic piece of behavior: infan~o piece of childishness; 4 flesh of an animal: bov~o beef

Pri “behavior”: ĉar la eldonejo estas usona, mi uzas usonan ortografion en tiaj lokoj. Por kapvortoj mi donas ambaŭ formojn, britan kaj usonan, alfabete ordigitajn.

komencliteraĵoj

2009-10-21T09:46:00.008+01:00

Oftiĝis en la angla lingvo akronimoj. En Esperanto ili estas ne tiel ŝatataj.

NATO (North Atlantic Treaty Organization, france OTAN) povis resti sama (nordatlantika traktat-organizo). Por AIDS (Acquired Immune Deficiency Syndrome, france SIDA) ni trovis la solvon Aidoso, kreita surbaze de la angla mallongigo.

Por la eksmodiĝantaj BC (Before Christ) kaj AD (Anno Domini) oni diras a.K. (antaŭ Kristo) kaj p.K. (post Kristo).

TNT (trinitrotolueno) estas sama en la du lingvoj; same samas LCD (liquid crystal display, likvakristala ekrano) kaj LED (light-emitting diode, lumeliganta diodo). Por CD (compact disc) ni diras KD aŭ K-disko (aŭ lumdisko); sed DVD, markonomo, estas sama en ambaŭ lingvoj. (Ne estas klare, ĉu ĝi estas akronimo por digital versatile disc aŭ por digital video disc.)

Por UFO (unidentified flying object) PIV2 rekonas nif/o (neidentigita fluganta objekto).

Unu angla mallongigo malmulte uzata en la angla sed pli ofta en Esperanto estas SMS (short message service). Por SMS-mesaĝo, sendata per poŝtelefono, en la angla oni ordinare diras text, text message.

La angla metafora uzo de AC-DC (alternating current / direct current, = alterna/rekta kurento) en la senco ‘ambaŭseksema’ ne trovas eĥon en Esperanto. Tiuteme, por LGBT (lesbian, gay, bisexual, transgendered/transsexual) Sonja proponas la koncizan ĉielarka; sed eble oni devas ĝin ankaŭ precizigi kiel ‘geja, lesba, ambaŭseksema aŭ transseksa’.

addiction

2009-10-20T10:22:00.003+01:00

Ŝajnas, ke mankas internacia ekvivalento de la anglalingva serio addict, addicted, addiction, addictive.
Jen la difinoj el LDOCE:

addict 1 someone who is unable to stop taking drugs: drug/heroin/morphine etc addict a recovering heroin addict 2 someone who is very interested in something and spends a lot of time doing it: TV/sports etc addict My nephew is a complete video game addict.
addicted 1 unable to stop taking a harmful substance, especially a drug: 50 million Americans are addicted to nicotine. 2 liking something so much that you do not want to stop doing it or having it: kids addicted to surfing the Net
addiction 1 the need to take a harmful drug…
addictive 1 … tobacco is highly addictive. 2 …addictive arcade games

PIV2 proponas al ni nur mani¹o (‘fortega nenormala konstanta inklino al io’) kaj toksomanio (‘…alkoholo, kokaino, morfino, nikotino…’).

Germane oni diras Sucht, kiun Krause redonas kiel avido, manio, toksomanio. France oni helpas sin per adonné, dépendance, accoutumance, toxicomane, do ‘fordoni, allasi sin (al drinkado ktp), dependeco, alkutimiĝo, toksomanio’.

Mi konsideris la eblecon de neologismo adikci/ito, -ita, -o, -a, sed fine decidis meti simple:

addict (tokso)maniulo
addicted (to) mania (pri)
addiction (tokso)manio; dependeco

parkadi, parkumi... parki!

2009-10-19T10:04:00.006+01:00

Ĝis kiu grado ni volas toleri la dusencecon de park/?

La Fundamenta senco de park/o estas supozeble nur la granda terpeco ligita al kampara domego aŭ, en urbo, aranĝita por la distro de la publiko (PIV2, unua kaj dua sencoj).

park' parc | park | Park | паркъ | park.

PIV2 aldonas trian sencon, ‘armea deponejo’ kaj kvaran (por mi novan), ‘ostrejo’; kaj kvinan “= ~umejo”.

Mi kredas, ke la plimulto de la homoj posedantaj aŭton ĝin parkas [tiel!] de tempo al tempo. PIV2 preferus, ke ili ĝin parkadu aŭ parkumu.
Tamen ŝajnas al mi, ke la formo parkadi estas malbone elektita por esprimi provizoran restigon de la veturilo. Kaj ofte estas preferinde rekte verbigi substantivon ol enŝovi -um- (do violoni, ne *violonumi, tajlori, ne *tajlorumi; mi estus kontenta bieri en trinkejo, kvankam oni aŭdas ankaŭ bierumi).
Ĉu, do, ni estas kontentaj parki aŭton en tiucela parkejo? Mi opinias, ke jes. En tiu (neFundamenta) senco park/ estas verba radiko.
Cetere, kiel ni povas distingi inter la multaŭta parking lot (usonismo, = brita car park) kaj la vojflanka unuaŭta parking space? Ambaŭ estas speco de parkejo. Mi ne estas tute certa pri mia provizora solvo.

park park-o, -i
parking parkado; ~ing lot parkejo; ~ing meter parkometro; ~ing space loko por parki

data

2009-10-16T11:31:00.008+01:00

Kiel traduki la anglan data (se taŭgas nek inform-oj, -eroj nek donitaĵoj)?
Ekzistas du eblecoj: daten/oj aŭ datum/oj; PIV2 preferas la unuan. (Komparu la blogon de 14 februaro.)
Uzetiĝas la afiksita vorto datumi en la senco ‘datiĝi (de)’ , ekzemple tiu preĝejo datumas/datiĝas de la 13-a jarcento — pro kio mi komence inkliniĝis al daten/. Post repenso, tamen, por data mi decidis rekomendi datum/.
Kiel skribas anonima aŭtoro en ReVo:

Konsiderinda parto de la okcidentaj komputikistoj preferas la formon “dateno(j)”, supozeble por eviti konfuzon kun iom nebulsenca verbo “datumi” (proksimume “datiĝi, deveni de koncerna tempo, komenciĝi iam”). La formo “dateno” restas malpli vaste uzata (kaj geografie kaj sence) kaj malpli tradicia (je la momento kiam estis tajpataj ĉi tiuj linioj, serĉo en TTT donis 26% por “dateno” kaj 74% por “datumo”).

La statistikoj troveblaj per kukolo iom mistere fluktuas. Mi esploris tri fojojn, je tri malsamaj datoj:
2009 05 21: dateno 359 mil, datumo 374 mil
2009 09 17: dateno 20 mil; datumo 332 mil
2009 10 16: dateno 13 500; datumo 369 mil
Mi ne scias kial la ciferoj por daten/ tiel abrupte malkreskis. Sed ŝajnas klare, ke la TTT-uzantaro preferas datum/ per granda pliproporcio.
Kompreneble tiu radikalo estas unu radiko, ne kunmetaĵo el dat/ kaj um/.
Por database PIV proponas datenbanko, kaj etikedas evitinda datenbazo. Tamen hodiaŭa esploro per kukolo liveris jenajn ciferojn:
datumbazo 45 400, datenbazo 32 100, datenbanko 1410, datumbanko 1070.
Renato Corsetti volas diri informbazo, sed ĉe kukolo tiu kunmetaĵo ricevas nur tri trafojn.
Do:

data informoj, datumoj; ~ processing datumtraktado;
~ protection datumprotekto; ~ set datumaro
database datumbazo

statistikoj

2009-10-15T11:43:00.008+01:00

En la unua eldono de la vortaro la Esperanta enestis ĉ. 9600 E-radikoj; la anglaj kapvortoj sumis ĉ. 20 250.
Antaŭ unu jaro, kiam mi prezentis eldonproponon al la eldonisto, mi skribis, ke mi volas pligrandigi tion per 6 ĝis 7 procentoj: do ke estu ĉ. 10 250 E-radikoj kaj ĉ 21 550 anglaj kapvortoj.
Okazis tamen iomete da inflacio. En la finita reviziita teksto nun troviĝas ĉ. 10 315 E-radikoj kaj ĉ. 22 300 anglaj kapvortoj. Do la Esperanta listo kreskis per 7,4%, la angla per 10,1%.

Kompare, en PIV2 (2005) troviĝas ĉ. 16 780 radikoj. Mi rezistas la tenton imiti tian troŝvelon, allasante nur 61,5% el la PIV-radikoj, kio pli ol sufiĉas. Aliflanke mi rekonas 141 nePIVajn radikojn.

Mi decidis, ne plu uzi steleton ĉe E-vortoj en la angla-esperanta parto por signi “relativan neologismon, ankoraŭ ne tre ĝenerale uzata”. Tamen mi sufiĉe ofte donas du tradukojn, el kiuj la unua uzas pli simplajn radikojn, la dua estas pli faka/neologisma.

angioplasty sangotubriparo, angioplastio

duodenum dekdufingra intesto, duodeno

boparencoj, vicparencoj

2009-10-01T10:02:00.010+01:00

Mi konfuziĝas pri duonparencoj kaj vicparencoj.

En la angla, se mia patro reedziĝas, la nova edzino nomiĝas mia stepmother. Mi havas kun ŝi nenian samsangecon, kaj en Esperanto ŝi estas mia duonpatrino. (La bildo montras la malbonan duonpatrinon de Neĝulino kun sia duonfilino.)
Se mi mem edzinigas iun, kiu jam havas filon, tiu infano nomiĝas mia stepson. En Esperanto li estas mia duonfilo^Z.

Tamen se mia patro reedziĝas kaj patras filon kun la nova edzino, tiu filo estas angle mia half-brother, esperante mia duonfrato. Ni du havas duonan samsangecon.
Do al la Esperanta duon- respondas jen step-, jen half-.

Se mia patro reedziĝas kaj lia nova edzino jam havas filon (per alia patro), tiu filo estas angle mia stepbrother, esperante mia vicfrato.
Do al la angla step- respondas jen duon-, jen vic-.
Ĉu mi bone tion komprenis?
(En la moderna mondo temas ofte ne pri novnupto sed pri eksternuptaj rilatoj.)
Mi metis:

step- (parents and children) duon-: ~daughter duonfilino, ~father duonpatro, ~mother duonpatrino, ~son duonfilo; (siblings) vic-: ~brother vicfrato, ~sister vicfratino

Parencvortoj (kinship terms) multe varias de unu lingvo al alia: ekzemple en multaj lingvoj oni uzas malsamajn vortojn por pli aĝa kaj malpli aĝa gefratoj. Sed vidu, eĉ inter la angla kaj Esperanto ekzistas iom tikla diferenco.
Butler volis enkonduki novan prefikson, stif-, por respondi al la angla step. Li ne sukcesis.

nePIVaj vortoj (ii)

2009-09-30T10:13:00.005+01:00

darbuk/o speco de araba tamburo | darbuka, tableh, goblet drum (Wennergren RkP)
dimsam/o ĉinaj malpezaj manĝometoj | dim sum (ĉi tiu blogo, 09-01-02)
disfagi/o perturbo de glutado | dysphagia (jen, Cherpillod)
disfazi/o perturbo de parolkapablo | dysphasia (jen, Cherpillod)
distrofi/o perturbo de la kreskado | dystrophy (Krause, Cherpillod)
domestik/i domigi, alhejmigi (beston) | domesticate (Krause; komentoj de ĉi tiu blogo, 09-02-08)
dongl/o USB-ŝtopilo diverscela | dongle (ĉi tiu blogo, 09-02-21)
ekinace/o usona floro, Echinacea spp., uzata medikamente | echinacea (Vik.)
eland/o speco de antilopo, Taurotragus spp. | eland (1-a eld., Cherpillod, Vik.)
elastan/o sinteza fibraĵo, tre elasta | elastane, Spandex, Lycra™ (Vik.)
eŝeriki/o bakterio, Escherichia coli | E. coli (mia propra propono)
etolog/o fakulo pri etologio^z | ethologist (Vik ktp)

nePIVaj vortoj (i)

2009-09-29T10:10:00.009+01:00

Malgraŭ mia ĝenerale konservativa sinteno al la inflacio de la Esperanta radikaro, mi decidis enmeti plurajn radikojn, kiuj ne troviĝas en PIV2. Jen unua listo. Por ĉiu kapvorto mi aldonas klarigon en Esperanto, la anglan tradukon, kaj mencion de la fonto.

android/o homaspekta roboto | android (ekz-e jen)
animaci/o kreado kaj prezentado de desegnitaj moviĝantaj bildoj | animation (ReVo, KompLeks)
-atlon/o sufikso post numeralo por indiki konkurson el tiom da fakoj: triatlono, kvinatlono | -athlon (en ĉi tiu blogo, 09-03-28)
aŭkupar(i)/o (plumfolia) sorpujo (Sorbus aucuparia) | rowan (en la 1-a eldono; Butler, Pilger, Cherpillod)
bing/o speco de lotludo | bingo (Benson, Krause)
blog/o taglibro en la TTT | blog (ekz-e tio, kion vi nun legas!)
bonus/o speco de kromsalajro (kp PIV bonifik/o) | bonus (ekz-e jen)
bri/o speco de fromaĝo | brie (ekz-e jen)
cefalof/o speco de antilopo (Cephalophus) | duiker (Butler, Cherp; = dukero Krause)
cian/o cejanbluo: unu el la tri koloroj uzataj en inkŝprucaj kolorpresiloj | cyan, (usone) aqua (en PIV nur kiel prefikso)
ĉaĉa/o speco de ~~sudamerika~~ kuba danco | cha-cha (Krause)
ĉaŭĉaŭ/o speco de ĉindevena hundo | chow chow (dog) (kredeble pli internacia formo ol la ĉaŭ/o de la 1-a eld.)
ĉedar/o speco de fromaĝo | cheddar (en ĉi tiu blogo, 09-01-10)
ĉivav/o speco de tre eta hundo | chihuahua (Vik)

preskaŭ preta

2009-09-28T09:59:00.006+01:00

Hodiaŭ, post unujara laborado, mi finis la reviziadon de la partoj A-Z, esperanta-angla kaj angla-esperanta.
Tio inkluzivas la kopitajpadon de la tuta vortaro, por havi maŝinlegeblan tekston (komputilan dosieron). En la komenco mi decidis ne provi skani la paĝojn de la unua eldono, sed retajpi kaj tiel devigi min pensi denove pri la tuta teksto.
Mi ankoraŭ devos glatigi diversajn aferojn (ekz-e la prezenton de afiksoj), finpretigi la enkondukan materialon, kaj ĉion kontrollegi. Sed mi estas bone sur la vojo por liveri pretan “manuskripton” al la eldonisto la unuan de novembro.
Tio signifas ankaŭ, ke tiu ĉi blogo proksimiĝas al sia natura fino (kredeble post kelkaj tagoj).
Mi nun tralegos ankoraŭfoje ĉies komentojn, kaj faros la finajn decidojn pri la malfacilaj punktoj. Dankon al ĉiuj, kiuj kontribuis per komentoj. Vi helpis min pri tre multaj detaloj.

integr(al)/i

2009-09-25T09:53:00.007+01:00

Ekzistas diverseco de opinioj pri la esperantigo de la matematika nocio to integrate.
Laŭ Vikipedio,

Integralo estas unu el la ĉefaj konceptoj de kalkulo. Ĝi estas la areo inter la grafeo de funkcio kaj la x-akso.

Difinita integralo estas la mezuro de la areo limigita de la grafo, la x-akso kaj la du limoj de la difinita integralo. Oni do ĉiam devas skribi la limojn de integralo. La kutima skribmaniero por integralo de la funkcio f(x) kun la limoj a kaj b estas

Ĝis tie, ĉio en ordo: sed kiel nomiĝas la ago, trovi integralon? Laŭ PIV2 ĝi estas integri (3-a senco); sed laŭ ReVo ĝi estas integrali.

En ReVo estas noto

integrali (tr)
Δ (fakula ĵargono)
Kalkuli integralon.
Rim.: Plimulto de matematikistoj, same kiel PIV, preferas la verbon integri, sed la rezulton de tiu ago ili prefere nomas „integralo“ ol „integraĵo“. Ni opinias pli logike sistemigi la uzon de nur unu radiko, kaj tiu estu prefere „integral“, internacia kaj klare rekonebla, dum la transitiva „integri“ maloportune kolizias kun la netransitiva „integri“ derivita de la homonima radiko kun tute alia signifo („tute kompleta“).

Mi decidis provizore sekvi ReVon. Interalie, tio donas paralelecon kun diferencial/o, ~i.
Jen:

differential diferencial-o, -a
differentiate distingi, diferencigi; (math) diferenciali

integr/i integrate tr; ~a integral; wholewheat;
integral/o (math) integral; ~i integrate

integer entjero
integral integra; integralo
integrate integr-igi, -iĝi; (math) integrali
integrity honesteco

show biz

2009-09-24T10:44:00.009+01:00

Al ni mankas taŭga vorto por show business, showbiz: tio estas la entertainment industry, la distrindustrio: ekzemple televido, kino, kaj muzikteatro (sed ne ĉiuj distraĵoj: ne vetado, ne sportoj, ne koncertoj de klasika muziko, ne opero).
Show estas spektaklo, plej ofte teatreca, sed ankaŭ povas esti radio- aŭ televid-programo. Lastatempe populariĝis reality shows, ekzemple The X Factor kaj Big Brother (ĉu realecspektakloj?).
La plej proksima traduko de show estas ja spektaklo, kvankam tiu vorto ne taŭgas por nevidebla show en la radio.
Ĉu taŭgas la esprimo spektaklindustrio?
Inter la diversaj specoj de spektaklo estas tiu, kiun angle ni nomas a musical (ekzemple Miss Saigon, Oklahoma!, South Pacific). Mi volis sekvi PIV2 per enmeto de

muzikal/o Speco de teatraĵo, uzanta muzikon k modernan koregrafion

— sed renkontis fortan kontraŭopinion el diversaj flankoj, ĉar laŭaserte sufiĉus diri muzikteatraĵo.

Cetere, la PIVaĵo koregraf/, koregrafi/ sidas malbone kun la angla choreographer, choreography: jen ankoraŭ unu ekzemplo de la tendenco de PIV neologismi paroĥe laŭ la franca (chorégraphe, chorégraphie), ignorante aliajn lingvojn (ne nur la anglan, sed ekzemple ankaŭ germane Choreograf, Choreografie, ruse хореограф, хореография, hispane coreógrafo, coreografía.
Por tiu lasta mi metis, eble tro konservative,

choreographer danckomponisto
choreography danc-arto, -aranĝo

tri en vico

2009-09-23T10:03:00.007+01:00

Kiel ni nomas la tablan ludon, britangle noughts and crosses, usonangle tic-tac-toe?
Laŭ la retpaĝaro de ludanto.org ĝi nomiĝas tiktakto. Tiu paĝo estas “Adaptita kaj Esperantigita de György Dénes”, iu kies nomon mi ne konas sed kiu loĝas en Vieno. Mi ne scias, ĝis kiu grado ludanto.org estas lia persona kreaĵo, aŭ ĉu ĝi havas la subtenon de multnombra ludemularo. Tiu vorto tamen havas subtenon en Vikipedio, kies tiutema artikolo portas la titolon Tiktakto. Sed ekzistas aliaj nomoj.

Tiktakto (ankaŭ nomita Ikso kaj O aŭ Tri en Vico), estas krajono-kaj-papera ludo, ludata de du personoj (unu persono estas nomita X kaj la alia O). La ludantoj skribas siajn literojn (X aŭ O) alterne sur la kvadratoj de 3x3 krado. La ludanto, kiu skribas tri de siaj simboloj en vico, gajnas.

Se juĝi laŭ ĝia lingvaĵo (“krajono-kaj-papera ludo”, “3x3 krado”) tiu artikolo estis kredeble verkita de anglalingvano.
La franca nomo estas morpion, kiun LePuil-Danvy esperantigas kiel mordpeono. Ne dankon.
En la nederlanda ĝi estas boter, kaas en eieren (butero, fromaĝo kaj ovoj).
PIV2 ne mencias "tiktakt/o". Mi preferas ne ŝarĝi niajn lernantojn per ankoraŭ unu nova vorto. Ni nomu la ludon tri en vico. Kial ne?

a question of induction

2009-09-22T10:45:00.002+01:00

Mi esperas, ke la legantoj povos helpi min pri kelkaj teknikaĵoj.

1. Ĉu iu komprenas la PIV2-an distingon inter induk/o kaj indukt/o, en la fizikaj senco(j)? (Mi ne.)

induk/o Kreado de ~denso aŭ de fluksdenso: eletrostatika ~o… magneta ~o… ~i Elektre aŭ magnete eksciti.

indukt³i …2 Produkti… magnetan kampon per kurento. ~o 2 Reciproka interagado de elektra k magneta kampoj… eletromova ~o… magnetomova….

Ŝajnas al mi, ke en la angla ambaŭ estas induction. Kial ni bezonas malsamajn vortojn por electrostatic induction kaj electromagnetic induction?
(Indukt/i estis oficialigita per la 3a OA. Induk/ estas neoficiala.)

2 En la usona angla, kiel oni diras interpelaci/i?

interpelaci⁸i (pp parlamentano) Publike demandi al ministro, por ricevi klarigojn pri agoj de la registaro.

En la brita angla, tio estas ask a parliamentary question (el kio subkategorio estas PMQs, prime minister’s questions).

antilopo kaj cikonio

2009-09-21T10:07:00.004+01:00

Besto bone konata en anglalingvujo sed mankanta en PIV estas la speco de antilopo, kiun ni nomas impala. Ĝia scienca nomo estas Aepyceros melampus, sed mi ne hezitas esperantigi ĝin kiel impal/o. La nomo ŝajnas esti tute internacia; tiel titoliĝas la koncerna artikoleto en Vikipedio; kaj ĝi atingas 154 trafojn en kukolo. Cherpillod registris ĝin en sia NePIVaj Vortoj.
Se ni agnoskas ĝin kiel E-radikon, impal/ estas unu el la malmultaj E-radikoj — ebla la sola — kun etimologio zulua.
Parenteze, mi trovis unu ĝis nun nekonatan rektan eraron en PIV2. Sub ibis/o oni legas (dufoje) pri “sakra” ibiso. Mirigite, ke ibisoj povas blasfemi, kaj alternative supozante ke ĉiuj ibisoj senescepte havas sakran oston, mi demandis al Michel Duc Goninaz. Jes, tio estas eraro anstataŭ sankta, aŭ — se vi estas neologismema — eventuale sakrala, ibiso.

Kion studas inĝenieroj?

2009-09-18T09:55:00.006+01:00

En la angla, engineers estas fakuloj pri engineering. En Esperanto, pri kiu fako okupiĝas inĝenieroj?
En la unua eldono mi havis

engineering inĝenier-arto, (-)tekniko

Eventuale sufiĉas tiaj kunmetaĵoj (ankaŭ eble teĥniksciencoj, kp ruse технические науки, aŭ inĝenierscienco, kp germane Ingenieurwissenschaft). Tamen...
PIV2 liveras al ni la oportunan vorton inĝenierio, ‘scienco k fako de [inĝeniero]’. Ĉu ni povas akcepti tiun vorton?
Mi tute ne estas fano de la ideo, ke Esperanto havas sufikson -i/o per kiu oni kreas la nomon de scienco el la nomo de ĝia praktikanto. Mi preferas trakti ekz-e geograf/o, geografi/o kiel paron da apartaj radikoj kun komuna etimologio: mi ne derivas geografio el geograf/o plus Esperanta sufikso.
Komence, do, mi tre hezitis pri inĝenierio: mi ne volas devi derivi ĝin el inĝenier/o plus tiu kvazaŭsufikso, kiel montrite en PIV2.
Bonŝance, tamen, montriĝas ke en la franca oni diras ingénierie, en la itala ingegneria, en la pola inżynieria. Do evidente Esperanto pruntis tiun formon rekte el tiuj lingvoj. Mi povas ĝin alpreni kun bona konscienco.

engineering inĝenierio

spreadsheet

2009-09-17T09:52:00.006+01:00

En la komenco estis Visicalc. Poste estis Lotus 1-2-3. Kaj nun plej ofta estas Excel. Jen ekzemploj de komputilaj spreadsheets.

Antaŭ ol konsulti referencdokumentojn, mia unua penso por esperantigi tiun nocion estis kalkultabelo, ĉar ĝia esenco estas elektronika tabelo per kiu oni povas aŭtomate kalkuli valorojn per matematikaj formuloj.
Sed en PIV (jam de PIV1, antaŭ ol ekzistis spreadsheets) “kalkultabelo” estas difinita kiel sinonimo de baremo, do tabelo de antaŭpretaj kalkulaĵoj, angle ready reckoner. Por spreadsheet PIV donas tabelkalkulilo.
Mi estas nekontenta pri tiu solvo, ĉar ŝajnas al mi ke esence temas pri speco de tabelo (per kiu oni povas eventuale kalkuli), ne pri speco de kalkulilo (havanta la formon de tabelo).
La Vikipedia artikolo evidentigas hezitemon ĉe la aŭtoro. Kvankam ĝia titolo estas “Tabelkalkulilo”, tamen ĝia dua ĉapitreto portas la titolon “Principoj de kalkultabeloj”:

Kalkultabelo estas dudimensia aranĝo de ĉeloj, ofte numeritaj vertikale per dekumaj nombroj kaj horizontale per latinaj majuskloj (A, B, … Y, Z, AA, AB, AC, …). Ĉiu ĉelo povas preni valoron, kiu povas esti nombro, prezo, dato, teksto, bildo, ret-ligilo ktp

Grava eco de kalkultabeloj estas, ke ĉelo povas porti ankaŭ formulon, kies valoro dependas de aliaj ĉeloj

Male, la tria ĉapitreto titoliĝas “Eta historio de tabelkalkuliloj”.

En la nederlanda-E vortaro de De Smedt mi trovis

spreadsheet ĉelaro; kalkulfolio

—kio ŝajnas esti antaŭkomputila.

Ni ne bezonas sinonimon de baremo, kiu en ĉiu okazo estas nun malnovmodiĝinta afero. Mia unua ideo estis bona. Ni reprenu la kunmetaĵon kalkultabelo por esperantigi spreadsheet.

ta-manĝaĵoj

2009-09-16T10:04:00.004+01:00

Jen pli da interesaj novaj anglaj vortoj komenciĝantaj per ta-.

Tapas estas malgrandaj antaŭmanĝaĵoj por akompani trinkadon, kiujn la britoj ekkonis en Hispanujo. Mi ne havas la E-hispanan vortaron de de Diego, do ne scias ĉu la hispanaj esperantistoj jam havas fiksitan esperantigon de tiu nocio. Provizore mi esperantigis ĝin/ilin kiel pladetoj.
Pri taramosalata ni eksciis de la grekoj. Ĝi estas nun bone konata en Britujo kiel “dip” (trempsaŭco), manĝata kun pano. Ĝia ĉefa ingredienco estas laktumo (fiŝovaĵo), do ni povus esperantigi ĝin kiel laktumosalato.
Tartar(e) sauce estas konata kiel akompanaĵo por fiŝaĵo. Ĝia nomo aludas al la tataroj, kaj ŝajne estus tute internacie nomi ĝin tatara saŭco.

tabloids

2009-09-15T09:46:00.005+01:00

La vorto tablojd/o estas difinita en PIV2 kiel “farmacia plata pastelo”, kiu en la angla estas tablet. Ŝajnas, ke tabloid estis origine markonomo de la londona farmacia kompanio Burroughs Wellcome & Co (ĉ. 1880). Sed la nuna signifo de la angla vorto tabloid estas

a newspaper that has small pages, a lot of photographs, and stories mainly about sex, famous people etc rather than serious news (antonimo: broadsheet) [LDOCE]

— do gazeto populara, neserioza. En Britujo The Sun estas tipa tia gazeto; en Usono, New York Daily News; en Germanujo, Bild. Kolektive oni parolas ankaŭ pri la gutter press (stratdefluila gazetaro).
Estas iom da konfuzo en la angla: antaŭ dudek jaroj la neseriozaj gazetoj havis malgrandan paĝformaton (do “tablojdaj”), la seriozaj grandan. Sed nun diversaj seriozaj gazetoj (ekz-e The Times) alprenis la malgrandan formaton (“tabloid format”). Sed per tio ili ne fariĝis tabloids. Aldone, The Guardian alprenis mezan formaton, t.n. Berliner. Oni nomas ilin ankoraŭ broadsheets.
Mi trovas, ke la germana ekvivalento de tabloid estas Boulevardblatt aŭ Boulevardzeitung, kiun Krause esperantigas kiel bulvarda gazeto (od. ĵurnalo). Sed mi dubas, ĉu negermanlingvanoj komprenus tiun esprimon.
Aliflanke la franca alpruntis la anglan esprimon, tabloïde, redonatan de LePuil-Danvy kiel duonformata presaĵo. Por traduki la nunan signifon de la angla tabloid tiu traduko maltrafus la esencon.
Provizore mi metis

tabloid popolgazeto

ĉar mi trovas nenion pli bonan.

tualetejo

2009-09-14T08:31:00.008+01:00

Por la vorto tualeto PIV2 ne spegulas la efektivan uzadon.
Laŭ PIV, kaj supozeble laŭ la Fundamento, tualeto estas

1 Tuto de la objektoj, kiuj servas al virino por sin vesti k aperi en societo
2 Tuto de la aranĝoj k agoj, per kiuj oni zorgas pri la purigado k beligado de la haŭto, la kombado de la haroj ktp

(En la moderna angla kredeble ne ekzistas unuvorta traduko por senco 1; por senco 2 oni diras grooming.)
En la Fundamento staras tre simple

tualet' toilette | toilet | Toilette | туалетъ | tualeta.

La problemo estas, ke en la angla, la franca, kaj la germana (mi ne scias pri la rusa kaj la pola) tiu vorto — eventuale nur en la pluralo — submetiĝis al signifoŝanĝo. En la angla a toilet estas ‘necesejo’. Same en la franca les toilettes, en la germana die Toiletten estas la necesejoj. La angla toilet paper, toilet tissue estas nur neceseja papero, neniel papertukoj (Kleenex) por forigi ŝminkon.
Tiu neceseja senco de la radiko estas abunde atestata en Esperanto.

En iu Dua Bulteno de UK ni legas

Ĉiuj ĉambroj estas ekipitaj per tualetejo, klimatizilo, televido en fermita cirkvito, kaj fridujo. La hotelo havas…

Ne temas pri iu sinvestejo, sed pri necesejo.

En la moderniĝanta Ĉinujo oni raportas, ke

En ĉiu tualetejo estas senpagaj viŝpapero kaj man-lavilo.

- dum en Afriko

Puraj tualetejoj/necesejoj estas je chies dispono, kaj instruistoj chiam montras al la gelernantoj kaj ech al aliaj instruistoj kiel uzi/prizorgi ilin kaj kiel purigi sin post fekado/pisado.

Iu asertas, ke li

legis ke "tualetejo" estas la ĉambro kaj "necesejo" estas la "ilo"

sed la uzado ne spegulas tiun distingon: tualetejo estas sinonimo de la Fundamenta necesejo.

neces'ej' cabinet d’aisance | privy | Abtritt | отхожее мѣсто | ustęp.

Ne povus esti pli bona atesto, ol ĉi-lasta, ke la kvin traduklingvoj ŝanĝiĝis dum la jaroj.
Kaj PIV devus ĝisdatigi sian artikolon pri tualet/o.

tekvondo kaj tajĝio

2009-09-11T09:26:00.006+01:00

Inter la anglaj vortoj komenciĝantaj per ta- troviĝas du fremdvortoj, kiuj estis nekonataj en la lingvo antaŭ kvardek jaroj, kiam aperis la unua eldono de la vortaro. Taekwondo kaj t’ai chi estas luktosportoj (martial arts) el orienta Azio, respektive el Koreujo kaj Ĉinujo.

Laŭvorte taekwondo, koree 태권도, estas la ‘pied-puɡno-vojo’. En Vikipedio ĝi estas esperantigita kiel tekvond/o, kaj tiu formo ŝajnas esti la establita. (Laŭ Sonja ĝi estas rekomendata de Bertilo Wennergren.) Ĝi mankas en PIV2.
La plena nomo de t’ai chi estas t’ai chi chuan. En la ĉina tio estas (tradicie) 太極拳 aŭ (simpligite) 太极拳, pinjine tàijíquán. (La skribo t’ai chi chuan estas laŭ la sistemo Wade-Giles.) Pri esperantigo de la mallonga nomo ĉiuj konsentas: ĝi estas tajĝio. Sed pri la plena nomo ekzistas diverseco de opinioj. Vikipedio nomas ĝin tajĝiĉuano, kaj tiun formon donas ankaŭ Sonja. Sed la koncerna fakasocio de UEA portas la titolon Universala Tajĝiĉjŭan-Grupo de Esperanto. Estas vere, ke laŭlitera transskribo de la pinjina quan estas ĉjŭan; aliflanke, tiu formo rompas la normalajn regulojn de E-fonetiko, kun du sinsekvaj duonvokaloj antaŭ vokalo. Certe pli esperanta estus tajĝiĉuano. Ankaŭ ĝi mankas en PIV2.
Mi metos nur la mallongan nomon.

taekwondo tekvondo
t’ai chi tajĝio

SUV

2009-09-10T09:38:00.002+01:00

La usona SUV (sport utility vehicle) estas moderna speco de aŭto: simila al ‘bienaŭto’ (station wagon, estate car), sed kun la ĉasio de malpeza ŝarĝaŭto.
Kutime ĝi havas pelpotencon en ĉiuj kvar radoj, kio ebligas veturadon sur malebena tereno. Pro tio en Britujo oni uzas la nomon 4WD (four-wheel drive) aŭ 4×4 (four-by-four). Se oni uzas tiujn veturilojn en la urbo tiu kapablo estas nenecesa kaj energimalŝpara, kaj slange ni nomas ilin Chelsea tractors.
Alia nomo estas off-road vehicle (veturilo uzebla sur senvoja tereno).
En Esperanto ni havas la nomon ĵipo, sed ĵipo estas malgranda, kaj cetere markonomo. Ĉu oni povus nomi ankaŭ Land Rover ĵipo? Aŭ RAV4?
Laŭvorte oni povus traduki SUV kiel sportutilveturilo. Tamen pli konvena estus la esprimo sportaŭto. Aŭ ĉu tio pensigus pri vetkuraŭtoj?

la aŭtisma spektro

2009-09-09T10:19:00.008+01:00

La psika perturbo (malordo) autism estis nekonata en la tempo de Zamenhof, kaj relative nova koncepto kiam mi verkis la unuan eldonon de la vortaro (eld. 1969). Tiam, se mi ne eraras, ekzistis mallongviva E-eldonaĵo kun la titolo Aŭtismo, sed ĝi celis ‘aŭtistojn’ kaj temis pri aŭtomobiloj kaj aŭtomobilado. Por eviti hominiman konflikton mi kreis kaj proponis por la perturbo la nomon memismo. Tiu propono ne sukcesis.
Intertempe oni dediĉis multe da atento al la psika perturbo, ĉiulingve sub la nomo autisme, Autismus, autismo ktp, kaj ni ne plu nomas automobilismon per tiu nomo.
La vikipedia artikolo pri la psika perturbo prave nomiĝas aŭtismo.
Oni parolas pri la aŭtisma spektro, en kiu milda formo de la perturbo nomiĝas sindromo de Asperger.
Iuj aŭtismuloj (kaj eble ankaŭ neaŭtismuloj) havas alian sindromon, angle savant syndrome, en kiu ili posedas brilan talenton en unu fako sed ne en aliaj. Ekzemple, tia persono povas eble brile matematiki aŭ desegni aŭ lerni lingvojn, sed samtempe eble eĉ ne povas lavi sin kaj vesti sin. (Pli frue en la angla oni diris idiot savant.) Germane tio nomiĝas Inselbegabung (insula talento), sed en multaj aliaj lingvoj oni uzas la formon savant aŭ simile.
Savant estas la franca vorto por ‘klerulo, erudiciulo’. Pro homonimoj ni kredeble ne povas uzi la esperantigojn savano, savanto.
Vikipedio havas artikolon kun la titolo Sciegula simptomaro, sed la koncerna elektronika dosiero havas la titolon Erudicio-sindromo.
Tiuj nomoj ne estas tute kontentigaj. Aparte maloportuna estas la pluformaĵo sciegulo-sindromaruloj, kiun ni trovas en la artikolo.
Kion fari?

tofu

2009-09-08T10:14:00.002+01:00

Kiel ni nomas la specon de kazeo faritan el sojfaboj?
En la angla ĝi nomiĝas tofu, laŭ la japana 豆腐, latinletere toohu aŭ tōfu. (La japana silabo ふ aŭ フ estas fonetike [ɸɯ], latinigita kiel hu aŭ fu.)
Estas uzata ankaŭ la esprimo bean curd.

La japana vorto devenas de la samskriba ĉina vorto dòufu, el dòu 豆 ‘fabo’ kaj fǔ 腐 ‘putra’.
En la korea tiu vorto fariĝis 두부 tupu.
Kiel prave konstatas Vikipedio,

Esperantigo de tiu radiko ankoraŭ ne stabilas, do oni renkontas tofuo, toŭfuo, eĉ tohuo kaj eble aliajn. Krome iuj vortaroj kaj homoj uzas sojkazeo, el jam-ekzistantaj radikoj.

Ŝajnas, ke en ĉiuj eŭropaj lingvoj ĝi nomiĝas tofu. Por Esperanto la E-Japana Vortaro (2006) preferas la formon tofu/o, kaj mi emas konsenti.
Aliflanke la BonaLingvistoj certe preferos sojkazeo.

subsidiary, subsidiarity

2009-09-07T10:38:00.004+01:00

La ordinara signifo de la angla adjektivo subsidiary estas ‘akcesora, duaranga, sekundara’. All other issues are subsidiary to this one = Ĉiuj aliaj demandoj estas akcesoraj al ĉi tiu.
La ordinara signifo de la samforma substantivo estas ‘filio, filia kompanio’. One of our Japanese subsidiaries = unu el niaj japanaj filioj.
Al la angla adjektivo ordinare ne respondas abstrakta substantivo. Ni ordinare ne parolus pri “the subsidiarity of this issue”.
Tamen lastatempe pro Eŭropa Unio estas multe uzata la vorto subsidiarity, en specialigita senco. Temas pri la principo, ke multajn decidojn rajtas fari la membro-ŝtatoj, ne la Unio mem. Al tiu substantivo ordinare ne respondas adjektivo: ŝajnas al mi, ke ni ordinare ne dirus (tiusence) “this decision is a subsidiary one”.

Kiel traduki subsidiarity? Troviĝas artikolo en Vikipedio kun la titolo subsidiareco.
Pri tiu vorto okazis pasintjare diskuto en Ipernity. Paŭl Peeraerts atentigis, ke jam dek jaroj ĝi estas uzata:

Tiel nova la "neologismo" ne estas. Jam en la jarkolektoj de Monato de la fino de la pasinta jarcento (!) aperas la vorto "subsidiareco".

Okazis diskuto ankaŭ en la grupo La Bona Lingvo, kiel Renato Corsetti argumentis por “malcentr(ig)a decidpovo”. Mi opinias, ke ordinare sufiĉus malcentra decidado.
Tamen pro la uzateco de la ‘neologismo’ mi metas

subsidiarity malcentra decidado, subsidiareco

Majstro nemajstra

2009-09-04T09:18:00.012+01:00

Unu grava gramatika diferenco inter la angla kaj Esperanto estas tio, ke en la angla oni amase kreas kunmetaĵojn (kombinojn) el substantivoj, kiujn oni tamen skribas kiel apartajn vortojn. Tiel ekzemple oni havas newspaper article (artikolo en gazeto, gazetartikolo), library book (libro el biblioteko, biblioteklibro), application form (aliĝilo, laŭelemente ‘sinpropono formularo’), football team (futbalteamo).
Tio ne ekzistas en Esperanto. Estus erare skribi *biblioteko libro, *gazeto artikolo, *aliĝo formularo, *futbalo teamo. En Esperanto tio devas esti aŭ unu vorto (gazetartikolo), aŭ A-vorto plus O-vorto (gazeta artikolo), aŭ prepoziciaĵo (artikolo el gazeto).
Oni povas foje skribi la unuvortan kunmetaĵon per streketo: Esperanto-asocio. Tamen la esprimo *Esperanto asocio estus erara. Ĉi tiu blogo nomiĝas vortaro-blogo, ne *vortaro blogo.

Ekzistas escepto ĉe “nominacio”: la monato septembro, la urbo Londono, la rivero Tamizo, mia frato Tomaso. Tie povas esti du substantivoj sen eksplicita ligilo.

Hieraŭ anonima komentanto de mia blogo atentigis pri Reta Terminaro — bone, ĉar mi ne konis ĝin. En ties ĉefpaĝo troviĝas ligilo al la plurlingva vortaro Majstro, kiun mi ankaŭ ne konis.
La supera titolo ĉe la ĉefpaĝo de Majstro tekstas Majstro Aplikaĵoj. Tiu vortkonstruo estas erara. Alklakinte la butonon “esperanto”, vi legas Majstro Tradukvortaro. Same tiu vortkonstruo estas erara.
La retpaĝaro mem ŝajnas esti bona kaj utila. Kiel bedaŭrinde, ke ĝi prezentas sin misgramatike!

karamboli kun stelo

2009-09-03T08:53:00.006+01:00

La bildo montras tropikan frukton, eksportatan nun ankaŭ al netropikaj landoj. En la anglaj superbazaroj oni nomas ĝin starfruit, ĉar se oni ĝin laŭlarĝe tranĉas ĝi havas la formon de kvinpinta stelo.
La anglalingva Wikipedia prezentas ĝin sub la nomo carambola. Same, la esperanta Vikipedio nomas ĝin karambolfrukto.
Botanike ĝi estas la frukto de Averrhoa carambola, arbo origine el Indonezio kaj la hinda subkontinento. Sekve PIV2 nomas ĝin averoo (kaj eĉ aldonas bildon).
Se juĝi laŭ alilingvaj vikipedioj, en la naciaj lingvoj ĝi plej ofte havas aŭ nomon kun la radiko carambola ~ karambola aŭ kunmetitan nomon, laŭelemente stel + frukt. Mi suspektas, ke nur la fakuloj konas la sciencan nomon.
La Esperanta radiko karambol/ jam havas alian signifon (= kolizii, ktp). Do por uzi ĝin necesus nepre aldoni -frukto (respektive -arbo).
Troviĝas diskuto ĉi tie.
La plej eleganta solvo, laŭ mi, estus popularigi en Esperanto la nomon stelfrukto.

stereo

2009-09-02T10:00:00.009+01:00

En la moderna ĉiutaga angla lingvo, la vorto stereo havas du ĉefajn signifojn. Ambaŭ rilatas al stereofonio, “tekniko de reproduktado de registritaj aŭ dissenditaj sonoj, kiu donas la impreson de aŭda reliefo”. La unua estas supozeble mallongigo de stereo system:

a stereo with two good speakers

I like listening to music on my car stereo

a personal stereo (= Walkman, iPod etc)

La dua estas mallongigo de stereophonic, stereophony:

a stereo record

listening in stereo

Por ambaŭ sencoj mi ne vidas kialon ne rekoni la esperantigon stere/o:

stereo kun du bonaj laŭtparoliloj

mi ŝatas aŭskulti muzikon per la stereo de mia aŭto

persona stereo

stereo-disko

aŭskulti en stereo, aŭskulti steree

PIV2 donas al ni nur prefikson stereo/ (~kemio, ~mikroskopo) kaj la radikon sterefoni/. Ŝajnas al mi dezirinde rekoni ankaŭ ordinaran vorton stere/o, kiel mallongigon de sterefonia ekipaĵo aŭ de stereofonio.
Eventuala malavantaĝo de tiu solvo estus, ke ni havus radikon stere/ apud prefikso stereo/. Sed similaĵon ni toleras ĉe aŭt(o)/ kaj fot(o)/.
La proponoj de Benson (stereofoniilo, stereoilo) estas plumpaj kaj preskaŭ neuzataj.

market

2009-08-21T08:11:00.012+01:00

En Bjalistoko mi vizitis la tute novan Zamenhof-Centron, en kiu estis muzeaĵo pri la urbo kia ĝi estis en la tempo de Zamenhof. Ĉio estis en tri lingvoj: la pola, Esperanto, kaj la angla.
Frapis min, ke la Esperanto-tradukinto decidis traduki la polan rynek, angle market(-place), per foiro. Temas pri la placo en la centro de la urbo, kie historie estis ĉiutaga vendado.
Laŭ PIV, tiu “loko, kovrita aŭ ne, kie estas multaj diversaj vendobudoj aŭ vendotabloj” estas bazaro. (Dua senco: “komerca kunveno de vendantoj kaj aĉetantoj, tenata en tiu loko”.)
Foiro, male, estas “granda komerca kunveno, ofte kun distraĵoj, kiu okazas en fiksita periodo k loko por vendado de brutoj, agrikulturaĵoj, industriaĵoj ktp”. La muzea tradukinto eraris.
Eble la problemo estas, ke bazar/ estas vorto de persa origino, kiu en multaj lingvoj nomas sole aŭ ĉefe tian vendejon en orienta lando, ne en Eŭropo. Tamen estas tre klare, ke por Zamenhof ankaŭ la ordinara eŭropa vendoplaco havas tiun nomon:

Se mi havus kelke da kopekoj, mi sendus al la bazaro, por aĉeti almenaŭ paneton. [La Revizoro]

ĉirkaŭ cent-kvindek rublojn la sola frako kostas, kaj en la bazaro li ĝin forblovas por dudeko da rubloj [La Revizoro]

La radiko merkat/, kun sole abstrakta signifo, estas nefundamenta kaj eble nezamenhofa: ĝi estas en la kvara OA.
Por la moderna supermarket multaj esperantistoj emas diri supermarkto. PIV preferas, ke ni diru superbazaro.

Kiel avertas televidaj reklamoj ĝuste nun en Britujo: ne konfuzu inter market kaj meerkat! Ĉi tiu estas besto, Suricata suricatta, en Esperanto supozeble surikat/o.

_ _

Nun estos dektaga paŭzo en mia blogado. Venonta blogero: 2 septembro.

film(o)

2009-08-20T11:32:00.007+01:00

Film kaj filmo estas interesa paro. Kredeble tiu Esperanta vorto estas uzata en Esperanto jam de la 20-aj jaroj; sed ĝi fariĝis oficiala tre malfrue, nome en la 8-a OA, 1974.

film/o. Bendo kovrita de fotoemulsio; tuto de la bildoj fiksitaj sur tia(j) bendo(j) kaj projekcieblaj sur ekranon.—A.film; F.film, pellicule; G.Film, H.film(e); I.film, pellicola; P.fita, filme.

PIV detaligas:

1 Bendo de nedifinita longo, el nitrata aŭ acetata celulozo, kovrita de fotoemulsio…
2 Tuto de la bildoj, fiksitaj sur tiu bendo, k projekcieblaj sur ekrano…

La unua senco estas konkreta, la dua abstrakta.

Tamen la baza signifo de la angla film estas io alia, nome ‘(maldika) tavolo, lameno’. En tiu senco ĝi estas parto de la angla lingvo jam pli ol mil jarojn. La konkreta fotografia senco datiĝas nur de la 19a jc, la abstrakta nur de la 20a.

Por traduki a film of oil on the surface of the water ni devas diri maldika tavolo da oleo sur la akvo; simile, a film of dust estas maldika tavolo da polvo.

En la kuirejo oni uzas clingfilm, usone Saran wrap. Ankaŭ tio ne estas filmo, sed pli ĝuste volvoplasto. Tamen mi vidas, ke diversaj lingvoj alpruntis tiun sencon de la vorto: hispane film plástico, france film étirable, japane ラップフィルム (rappuhŭirumu, wrap film).

bluaj birdoj

2009-08-19T10:21:00.007+01:00

Por la nomoj de eŭropaj birdoj ni havas la tre utilan liston de Wouter Pilger.
Por Aŭstralio ni havas la pli modestan liston de birdnomoj dise menciitaj en la Aŭstralia-Esperanta Vortaro de Harry kaj Gueltling.
Ĉu iu ellaboris similajn listojn por aliaj mondopartoj? Mi pensas aparte pri la birdoj de Nord-Ameriko, kiuj ja devus trovi lokon en mia vortaro, ĉar ĝi celas ĉiujn anglalingvanojn.
Du nordamerikaj birdoj pri kiuj ni aŭdis eĉ en Eŭropo nomiĝas bluebird kaj bluejay. Mi serĉis ambaŭ en la “comprehensive” angla-Esperanta vortaro de la usonano Benson, sed vane.

La tri specioj de bluebird apartenas al la genro Sialia el la turdedoj. Verŝajne neniu komprenus se ni nomus tiun birdon sialio: prefere do kial ne blubirdo? Tiu vorto jam rikoltas kelkajn trafojn en kukolo. Aŭ ni povus diri blua turdo. (En Ameriko troviĝas tre malmultaj turdedoj.) Troviĝas poemo pri “blubirdo” ĉi tie, tradukita de la konata korea esperantisto Bak Giwan.

La bluejay estas korvedo, Cyanocitta cristata. Ĉu ni esperantigu la genronomon kiel cianocito? Aŭ ĉu ni paŭsu la anglan nomon per blua garolo aŭ eĉ blugarolo? (Ĝi ja aspektas tre simile al garolo.)

sorrel

2009-08-18T10:30:00.009+01:00

Sorrel estas ŝatata trinkaĵo en Karibujo. Ĝi estas infuzaĵo de la ruĝaj florkalikoj de Hibiscus sabdariffa. La vorto nomas ankaŭ la planton mem, ian hibiskon.
Tiu sorrel havas nenian ligon kun la samnoma planto kiu kreskas sovaĝe en Britujo kaj estas manĝata en Francujo kiel salataĵo aŭ en supoj. Ĉi tiu nomiĝas science Rumex acetosa kaj en Esperanto rumekso.

La tropika H. sabdariffa estas konata sub granda nombro da diversaj nomoj laŭ la landoj kaj lingvoj (vidu ĉi tie). En la franca kaj la araba, laŭ Vikipedio, ĝi nomiĝas karkadé. En la germana ĝi estas Roselle, en Aŭstralio rosella (fruit), kaj en diversaj aliaj lingvoj same rozelle aŭ simile. Mi estis tentata proponi la Esperantan nomon rozelo, sed konstatis ke tiu nomo jam apartenas al aŭstralia papago, Platycercus spp., angle rosella (vidu en la Aŭstralia-Esperanta Vortaro de Harry kaj Gueltling).
Eble estus pli bone bazi nian Esperanton nomon sur la specia nomo, sabdariffa. Pri la origino de tiu nomo oni scias nenion. Laŭ la granda Oxford English Dictionary ĝi datiĝas de la jaro 1576 sed havas nekonatan originon. Ĝin donis al nia floro la granda Lineo mem.
Mi proponas, ke ni nomu tiun floron, kaj la trinkaĵon faritan el ĝi, sabdarifo.

ŝovklinga tranĉilo

2009-08-17T09:49:00.009+01:00

Metiistoj uzas specon de tranĉilo kiu havas munteblan kaj renovigeblan klingon. En la brita angla lingvo ĝi nomiĝas plej ofte Stanley knife. Aliaj nomoj estas utility knife, carpet knife kaj box cutter. Oni uzas ĝin ekzemple por tajli tapiŝon. Unu ebla nomo en Esperanto estus tapiŝtranĉilo.
En Usono, mi kredas, ĝi nomiĝas X-Acto knife.
Kaj Stanley kaj X-Acto estas laŭ sia origino markonomoj.
Laŭ miaj ĝisnunaj esploroj, en la franca kaj la germana ĝi estas konata per la angla vorto cutter — tute strange, ĉar en la angla cutter senkvalifika estas speco de ŝipo. Ni uzas la vorton proprasence en la kunmetaĵoj pastry cutter (tranĉilo), wire cutters (tondilo) kaj diamond cutter (tajlisto). Sed cutter neniel estas nomo de tiu tranĉilo.
En la tranĉilo plej ofte estas strio da kunligitaj klingoj. Kiam unu klingo malakrigas, oni rompas ĝin for kaj antaŭenŝovas la postan por uzo. Pro tio por cutter LePuil-Danvy proponas ŝovklingo (en kukolo unu sola trafo).
La koncerna artikolo en Vikipedio titoliĝas Skatol-tranĉanta tranĉilo (mallerta paŭso de box-cutting knife). Pli bone skatoltranĉilo.
Tamen tiu tranĉilo estas uzata ne nur por tapiŝoj, ne nur por skatoloj. Mi ŝatus indiki la klingoŝanĝeblon per la esperantigo ŝovklinga tranĉilo.

status-etikedoj

2009-08-14T11:40:00.004+01:00

Dum la UK en Pollando mi diskutis kun diversaj interesitoj demandojn pri la planata nova eldono de la vortaro.
Pluraj esprimis deziron, ke en la Esperanta vortolisto troviĝu ‘etikedo’ (indiko) pri la Fundamenteco aŭ oficialeco de ĉiu radiko.
Mi ankoraŭ ne decidis, ĉu plenumi tiun deziron. Sed intertempe mi faris eksperimentan preparon de la litero Ŝ kun tiaj etikedoj.

f indikas, ke la radiko troviĝas en la Fundamento de Esperanto
1..9 indikas, ke la radiko troviĝas en la 1-a..9-a Oficiala Aldono
z (ĉe neoficiala radiko) indikas, ke la radikon tamen uzis Zamenhof.

Ĉion ĉi mi simple kopiis el PIV2, kun la escepto de la 9-a OA, kiu aperis post PIV2005.
Se mi decidos enmeti la etikedojn, mia vortaro estos do la unua, kiu montras ankaŭ la radikojn de la 9-a OA.

Estas malfacile, trovi la ĝustan oportunan manieron por prezenti tiun informon. Eksperimentinte je diversaj eblecoj, mi decidis meti la etikedon post la kapvorto, kiel malgrandan altan literon.
Jen la rezulto. Sciigu, ĉu ĝi plaĉas.

plonĝado

2009-08-13T09:22:00.012+01:00

En la angla to dive havas du signifojn: (i) ĵeti sin kapantaŭe en akvon, kaj (ii) naĝi sub la surfaco de la akvo. Simile dusignifaj estas la germana tauchen kaj (mi kredas) la franca plonger.

Tamen en PIV2 plonĝ/i havas nur la unuan signifon, plus aviada kaj narkota subsencoj.

plonĝ⁸i (ntr) 1 Lerte sin ĵeti en akvon, por naĝi. 2 Abrupte k krute malsupreniĝi, direktante malsupren la nazon de la aviadilo. 3 (fm) Rapide perdi la efikon de halucina drogo…

Kiam antaŭ kelkaj monatoj oni diskutis tiun temon en la dissendolisto de la Akademio esprimiĝis la opinio, ke por la dua senco oni devus diri subakve naĝi, subnaĝi.

En sia Großes Wörterbuch Deutsch-Esperanto, Krause zorge tradukas tauchen per naĝi sub la akvosurfaco.

En la Oka Oficiala Aldono tekstas

plonĝ/i. Lerte sin ĵeti en akvon, por naĝi. — A.to dive, to plunge, F.plonger, G.tauchen, H.zambullir, I.tuffarsi, P.mergulhar.

Povas esti, ke la hispana, itala k portugala vortoj estas same dusencaj kiel la angla. Ĉu iu povas tion (mal)konfirmi?
Se en ĉiuj menciitaj lingvoj la verbo havas ambaŭ sencojn, tiam laŭ mi ni povas ankaŭ en Esperanto agnoski la du sencojn.

Unu maniero “plonĝi” (= subakve naĝi) estas per spiraparato, angle scuba diving (vidu bildon). La angla scuba laŭ etimologio estas akronimo (self-contained underwater breathing apparatus), do “libera submara spiraparato”. En Esperanto oni povus eventuale diri simple libera plonĝado.
Vidu ankaŭ jenan diskuton.

skui la agordon

2009-08-12T11:28:00.005+01:00

En konciza vortaro de la angla lingvo oni frontas dilemon ĉe derivaĵoj kaj kunmetitaj vortoj, eĉ foje ĉe fleksiaj formoj. Ĉu la uzanto povos mem krei la esperantan ekvivalenton laŭbezone, aŭ ĉu la vortaristo listigu ilin?
Ĝenerale mi ignoras ilin se la senco de la tuto egalas al la senco de la sumo de la partoj, Sed se ne, utilas enmeti ilin.
En la unua eldono kompreneble listiĝis set — longa artikolo, kun amaso da diversaj esperantigoj; sed ne listiĝis setting (la fleksio -ing ĝenerale respondas al -anta aŭ al -ado).
La bildo montras the setting sun (la subirantan sunon).
Tamen setting havas ankaŭ siajn proprajn sencojn. Ĝi povas esti la loko, kie io okazas (kaj aparte, kie okazas la eventoj de romano). Ĝi povas esti la pozicioj, en kiujn oni metas la regilojn de maŝino, precipe komputilo. Ĝi povas esti la metalo, kiu tenas la gemon de juvelo. Ĝi povas esti la muziko, per kiu oni akompanas ekzemple poemon aŭ preĝon.
Do mi aldonis novan kapvorton:

setting loko; fono; agordo; kadro; muzikaranĝo

Simile, en la unua eldono aperis shake (sku-i, -iĝi). Por la dua eldono mi decidis aldoni du novajn kapvortojn. La unua rilatas nur al la usona angla.

shakedown ĉantaĝo; serĉado; alkutimiĝa periodo; fina provado

shakeup granda reordigo

En la unua eldono troviĝis smoke (fumo) kaj screen (ekrano), sed ne la kunmetaĵo smokescreen. Ĝi povas esti milita ago, kovri la batalkampon per fumo tiel ke la malamikoj ne povu vidi kio okazas; aŭ, pli ofte, ĝi estas uzata metafore. Mi metis por la dua eldono

smokescreen fumnebulo; vualo, preteksto

— —
Parenteze, mi ŝanĝis la agordon (settings) de ĉi tiu blogo por ke oni povu lasi komenton eĉ sen esti registrita.

global

2009-08-11T09:02:00.005+01:00

En dissendolisto de la Akademio de Esperanto oni diskutis lastatempe la problemon de la angla global. Ekzistas ĝenerala konsento, ke ni nek aprobas nek bezonas la pruntan esperantigon “global/a” — kvankam tiu formo ricevas ses mil trafojn en kukolo.
Por redoni la bazan sencon plej ofte taŭgas tutmonda, tuttera, aŭ eĉ universala.
Tamen la angla global havas alian sencon, en kiu ĝi estas la malo de local. En matematiko kaj komputoscienco oni distingas inter local variables kaj global variables: ĉi-lastaj validas por la tuta programo aŭ la tuta sistemo. Global search traserĉas tutan dosieron ktp, ne nur parton. Tute logike, iuj volas redoni tiun sencon per malloka. Tiu vorto troviĝas interalie en ReVo. Tamen unu kolego kontraŭis ĝin ĉar, laŭ li, — se mi bone komprenis — malloka estas la adjektivigo de malloko (= nenieo), do devus signifi “neniea”. Erara rezonado, laŭ mi: la analizo estas ne mallok|a sed mal|loka.
En la angla ekde la 60-aj jaroj oftiĝis la esprimo global village (la mondo estas kvazaŭ unu vilaĝo, do tutmonda vilaĝo). Sekve ni komencis paroli pri globalization (= tutmondiĝo). Nun ni havas ankaŭ global warming (tuttera varmiĝo). Kaj ni ekscias kie ni estas per GPS, global positioning system, (eventuale = tuttera pozicisistemo).
En la unua eldono de la vortaro mi metis

global tergloba, tutmonda; suma

Por la dua mi ŝanĝos tion al

global tutmonda, tutter(glob)a; tuteca; universala, ĉiea, malloka

— malpli koncize, sed verŝajne pli precize.

satsuma

2009-08-10T08:54:00.005+01:00

La nomado de diversaj citrusfruktoj estas foje malfacile en nia lingvo.
Unu el la plej ŝatataj ĉe ni je kristnasko nomiĝas angle satsuma. Ĝi estas relative malgranda, facile senŝeligebla, kaj sensema. Ĝia botanika nomo estas Citrus unshiu.
La nomo satsuma havas japanan originon. Sed en la japana Satsuma (薩摩, さつま) estas la nomo de urbo kaj eksprovinco, ne de la frukto.
Laŭ Vikipedio, en la japana la frukto nomiĝas (unshū) mikan 温州蜜柑, dum en la ĉina ĝi estas Wenzhou migan 温州蜜柑. ”La japana nomo estas loka lego de la samaj skribsignoj uzataj en la ĉina, kaj en ambaŭ lingvoj la nomo signifas ‘mielcitruso de Wenzhou’.”

Malgraŭ la fakto, ke en la angla ĝi estas ĉie konata kiel satsuma, la koncerna vikipedia artikolo titoliĝas mikan.
Do ekzistus la ebleco proponi du neologismojn-kandidatojn por ĝia nomo en Esperanto: sacum/o, laŭ la nomo satsuma uzata en tre multaj (ĉu ĉiuj?) eŭropaj lingvoj; aŭ migan/o, laŭ la ĉina kaj japana nomo.
Tamen tiu frukto estas speco de mandarino. Kredeble sufiĉas nomi ĝin sensema mandarino.
Atentu, ke klementino (clementine) kaj fortunelo (kumquat) estas aliaj.

spont(an(e))/a

2009-07-15T08:52:00.009+01:00

Paralele kun la oficiala spontane/a (3a OA) estas uzataj ankaŭ la malpli longaj formoj spontan/a kaj spont/a.

En la unua eldono de mia vortaro aperas

spont(an)/a, spontane/a spontaneous

sed en la inversa direkto nur

spontaneous spontana

Pro du kialoj mi nun volas ŝanĝi tion:
Unue, nun eblas per la TTT rapide ricevi impreson pri la relativa ofteco de la diversaj konkurantaj formoj.
En la Tekstaro (vidu la bildon), spontane/ ricevas 20 trafojn, spontan/ 22 kaj spont/ nul.
En kukolo, spontane/ ricevas 37 900 trafojn (= 85%), spontan/ 5600 (13%), kaj spont/ 926 (2%).
El tio, mi konkludas ke la plej mallonga formo, spont/a, estas preskaŭ neuzata. Mi forstrekas ĝin.
Due, mi opinias ke, se konkuras oficiala (= Fundamenta aŭ oficialigita) formo kun neoficiala, pro lingva disciplino oni preferu la oficialan se ne ekzistas fortaj kontraŭargumentoj. Do mi rekomendos prefere la oficialan spontane/, kiu cetere estas ankaŭ la plej uzata.
En la nova eldono tekstos

spontan/a, spontane/a spontaneous

spontaneous spontanea

***
Nun okazos paŭzo en mia blogado. (Interalie, mi vizitos la Universalan Kongreson en Bjalistoko.) Venonta afiŝo: la 10an de aŭgusto.

lernejo

2009-07-14T08:33:00.007+01:00

Estas rimarkinde, ke la formo skol/o neniam transprenis la sencon “lernejo”.
Unuavide ĝi ŝajnas esti bona kandidato por alpreno sub la 15-a Regulo de la Fundamenta Gramatiko: “fremda vorto, kiun la plimulto el la lingvoj prenis de la sama fonto”.
Lernejo nomiĝas en la angla school, en la franca école, en la germana Schule, en la pola szkoła, en la rusa школа — ĉiuj el la latina schola, siavice el la greka σχολή (kiu tamen signifas ‘libera tempo, ripozo’). Plue, en la itala oni diras scuola, en la hispana escuela, ktp, eĉ en la zulua isikole.
Kial do ni ne havas tiun treege internacian vorton en Esperanto?
Evidente, pro la Fundamenta kunmetaĵo lernejo.

lern'
apprendre | learn | lernen | учиться | uczyć się.
lern'ej'
école | school | Schule | школа | szkoła, uczelnia.

Tamen, komparu hospitalo kaj malsanulejo: la Fundamenta kunmetaĵo plejparte cedis al la nova radiko.
En la tria OA oni tamen oficialigis la vorton skol/o, sed nur en la abstrakta senco de disĉiplaro, adeptaro de iu doktrino. Kiom mi scias, en neniu alia lingvo skol/ estas same limigita.
Laŭ la principoj proklamitaj de Albault, antaŭa prezidanto de la Akademio de Esperanto, en ligo kun landnomoj, la internacia skolo estus nepre preferinda al la paroĥa lernejo. Sed eĉ Albault tion ne proponis. (Tamen nun la pendolo balanciĝas en la direkto al skemismo, for de naturismo.)
Tio estas interesa atesto al la potenco de la Fundamento.

helpu!

2009-07-13T08:29:00.003+01:00

Mi neniam aŭdis la vorton sukuristo. Eble la kialo estas, ke mi ne sufiĉe partoprenas renkontiĝojn en kiuj oni parolas Esperanton. Aŭ eble la kialo estas, ke la radiko sukur/ estas vortaraĵo konata nur de literaturistoj kaj leksikografoj. Estas malfacile juĝi.
Certe ni bezonas koncizan manieron redoni la anglan first aid. Mi ne scias, ĝis kiu grado la laŭvorta unua helpo estas internacie komprenata, kvankam la saman esprimon oni uzas almenaŭ en la germana (erste Hilfe), la hispana (primeros auxilios), la franca (premiers secours) kaj la rusa (первая помощь). PIV mencias ĝin nek sub unu/a nek sub help/o, sed nur en la difino de tiu nova sukur/:

sukur/i (tr) (med) Doni la unuan helpon k flegon al vunditoj, dum militoj aŭ post sinistroj aŭ aliaj gravaj akcidentoj…

(Eble iu bonvolos klarigi al mi la diferencon inter akcidento kaj “sinistro”. Anglaj first aiders donas helpon en illness or injury (malsano aŭ vundiĝo), sed la PIVa difino de “sinistro” rilatas al asekuro.)
La angla first aider (“unuahelpisto”) nun havas rivalon en paramedic. Por tiu nocio ni bezonas ekvivalenton en Esperanto, kaj PIV proponas al ni sukuristo.Oni povus pensi ankaŭ pri savhelpisto aŭ paramedicinisto aŭ eĉ savsanitaristo (= germane Rettungssanitäter).
La avantaĝo de sukur/ estas tio, ke ĝi ebligas koncizan pluformadon de ~isto, ~ado, ~ejo, eĉ ~ismo (“la Ruĝa Kruco estas universale konata organizo de ~ismo” – PIV). La malavantaĝo estas ke ĝi ne apartenas al Esperanto kiel mi ĝin konas.

kio nova sub R?

2009-07-10T08:55:00.008+01:00

Jen la novaj radikoj, kiujn mi aldonas sub la litero R. (Tio ne signifas, ke mi “aprobas” ilin, nur ke mi ilin rekonas.)

Rabelez/o Rabelais
rabet/o groove, rabbet
raflezi/o (bot) rafflesia
ragtim/o ragtime
rambutan/o rambutan (fruit)
ranĉ/o ranch
ranĝ/i marshal (freight cars)
rastafari/o Rastafari, Rastafarianism
rastrum/o raster [= bitbildo]
raŭmism/o Raumism (…)
razi/o razzia, raid
rea/o rhea (bird)
reaktanc/o (elec) reactance
recesi/o (fin) recession
redund/a redundant
reel/o (math) real number
rege/o reggae
rehabilit/i rehabilitate
remonstrant/o (rel) Remonstrant
remork/o trailer (vehicle) [= postveturilo, trenaĵo]
rep/o rap (music)
reporter/o :( reporter [= raportisto]
resurs/o resource (= (natura) rimedo)
Reuni/o Réunion (island)
rezolut/a resolute, determined [= firma]
rikord/o record (in a database)
rikur/o recursion
rin/ rhin- : ~ito rhinitis
ripost/i, ~o riposte
risling/o riesling
ritmenblus/o rhythm and blues
rivalt/o (theat) apron stage
Rivier/o Riviera
rode/o rodeo
rokenrol/o rock ’n’ roll
roma/o Roma (gypsy)
Roterdam/o Rotterdam
rovers/o lapel [= refaldo]
ruan/a roan (horse)
Ruand/o Rwanda
rund/o (duty) round, beat
rung/o rung [= ŝtup(et)o]
ruten/o, ~a Ruthenian
rutil/o rutile

Kaj jen tiuj el la unua eldono, kiujn mi forstrekas:
radiofon/o
raĵa/o (restas: raĝ/o)

Kaj jen iuj, kiuj troviĝas en PIV, sed kiujn mi ne enprenas:
rabl/o, racem/a, radiograf/i, rafanistr/o, rafe/o (raphe), Raĝastan/o, rakled/o, Ramajan/o, rami/o, ramonĉ/o, rampl/o (ramp), rasl/o, rastr/o (sed jes ~umo), raŝ/o, raŭt/o, raŭvolfi/o, ravenal/o, recep/i, recesiv/a, recidiv/o, redempt/i, redoks/o, rekuper/i tr, reliŝ/o, reluktanc/o, remburs/o, remit/o, remor/o, renit/i, renonc/i, rentabilitat/o, reprograf/i, repudi/o, resoluci/o, resonator/o, restitu/i, restrikti/i, resurekt/i, retabl/o, retikul/o, revanĉ/o, reverend/o, romand/o, revulsi/o, rezerpin/o, rezident/o, rezidu/o, ribek/o, rift/o, rilaks/o, ripost/i, ritornel/o, rivalt/o, robai/o-robaj/o, robb/o, robur/o, Rodis/o, rokfort/o, roku/o (annatto), rondaŭ/o, ror/i, rovers/o, rosin/o, rota/o, rotator/o, rotenon/o, Rubikon/o, rudbeki/o, ruĵ/o, rumen/o, rumor/o, rur/o, rusk/o, rustik/a.

krispa ≠ crisp, crispy

2009-07-09T08:49:00.008+01:00

Inter la angla kaj Esperanto troviĝas pluraj falsaj amikoj bone konataj al ĉiuj anglalingvaj esperantistoj: ekzemple larĝ/a (wide) ≠ large (granda), demand/i (ask a question) ≠ demand (postuli). Tamen la falsamikeco de aliaj estas relative nekonata. Mi timas, ke tio povus konduki al miskomprenoj.
Unu ekzemplo estas la vorto krispa.
La radiko estas Fundamenta. En la UV oni trovas

krisp' fraise | ruff | Krause, Gekröse | брыжи, брыжейка, курчавость | kreza.

Do temas pri speco de kolumo: krisp/o estis laŭmoda en la 16a k 17a jarcentoj, angle ja ruff. De tiu substantiva bazo oni faras adjektivon krisp/a, laŭ PIV kun du sencoj:

1 Prezentanta surfacon kun multaj, pli-malpli regulaj ondetoj aŭ bukletoj…
2 Havanta neregule sulkiĝintan supraĵon…

Angle, tio estas curly(-headed), frilly, crinkly.
Antaŭnelonge mi aŭdis anglan Esperanto-parolanton kun flua kaj bona posedo de la lingvo paroli pri krispa pomo. Tamen erare. La intencita signifo certe estis la angla crisp, kiu estus en Esperanto io alia: ĝi signifas pli-malpli “plaĉe malmola”. Ni parolas pri crisp snow, crisp biscuits, crisp cotton sheets, crisp weather (plaĉe malvarma), a crisp tone of voice. En ligo kun manĝaĵoj oni uzas ankaŭ la variaĵon crispy — precipe ŝatata de ĉinaj restoracioj kun siaj crispy noodles. Crispbread estas krakpano, skandinavstila (vd PIV). La substantivo a crisp, crisps (= usone chip(s)) estas terpomaĵo.
Mia provizora redakto por tiu paro da falsaj amikoj estas jena:

krisp/o ruff, ruffle; ~a curly, frilly; ~aĵo crinkle; kink

crisp krusta, krakmaĉa; freŝa; vigla; terpomfloko, ĉipso

in a pickle

2009-07-08T09:21:00.014+01:00

Ĉu pekl/i kaj la angla to pickle estas falsaj amikoj?

En la angla, pickling estas la konservado, precipe de legomoj, en vinagro aŭ salakvo.
Sed en Esperanto, laŭ PIV, pekl/i estas “meti viandon, fiŝojn aŭ legomojn en salon, salpetron aŭ salakvon, por konservi ilin manĝeblaj”.
En tiuj vortaraj difinoj la sola konservilo menciita de ambaŭ estas salakvo.
En la Fundamenta UV tekstas:

pekl' saler | pickle | pökeln | солить | solić, peklować.

Mia germana-angla vortaro difinas pökeln kiel “to salt, to pickle”, nur pri viando aŭ fiŝaĵo. Sub la angla to pickle ĝi donas germane “einlegen; konservieren”.
Do la dusenceco troviĝas kerne inter la angla kaj la germana. Angle: konservi legomon en vinagro; germane: konservi viandon en salo. Same kiel ĉe rub/o (rubble; rubbish), mi opinias ke en tia okazo ni povus interpreti UV kiel sankciantan ambaŭ sencojn. Ni devus rekoni, ke pekl/i povas esti farata ankaŭ per vinagro.

pekl/i pickle; salt

En la Tekstaro mi trovis pekl-otrafon po unu por fiŝaĵo, viando, fungoj kaj kukumoj, kaj kvar trafojn por figura uzo.

Tamen en la angla pickle estas precipe uzata ne kiel verbo sed kiel substantivo: would you like some/a pickle?
En la brita angla pickle estas malvarma bruna saŭco el legompecetoj en dolĉa vinaɡraĵo. Ni manĝas ĝin kun malvarma viando aŭ fromaĝo. En trinkejo, a ploughman’s lunch (plugista lunĉo) konsistas el pano, fromaĝo, kaj pickle. Povas esti, ke tio estas la pikl/oj de PIV (“vegetaĵaj spicaĵoj, konservitaj en aroma vinagro”). Aŭ eble ĝi estas la reliŝ/o de PIV (“dolĉa k/aŭ pikanta peklaĵo, farita el diversaj, kutime hakitaj, legomoj, kiu ekscitas la apetiton, tre ŝatata en Kanado”). Mi tamen prefere nomus ĝin peklaĵo.
En la usona angla a pickle estas kukum(et)o (aŭ peco da kukum(et)o) konservita en vinagro aŭ salakvo. En la brita angla ni nomas tion a gherkin aŭ pickled cucumber; kredeble ĝi estas tio, kion PIV (sub vinagr/) nomas “vinagrita kukumeto”. Mi volonte nomus ankaŭ ĝin peklaĵo. Aŭ ĉu tio estus internacie nekomprenata? Se temas pri tio, per kio oni garnas burgeron, eble “kukumeto” estus pli klara.

pickle pekl-i, vinagr-i, -aĵo; kukumeto

Mi preferus bojkoti “pikl/oj” kaj “reliŝ/o”.
(La bildo montras la londonan konstruaĵon familiare konatan kiel “the Gherkin”.)

pri la prieco de "pria"

2009-07-07T08:50:00.008+01:00

La nocio relevant (kun sia substantivo relevance) estas grava en filozofio (epistomologio), logiko, kognoscienco (kogniko?, cognitive science), lingvistiko (pragmatiko) kaj aliloke. Inter la miriadoj da faktoj pri nia mondo, nur manpleno estas relevant por iu difinita tasko.
En mia unu eldono:

relevant rilata, koncerna

La angla Wikipedia havas bonan artikolon tiuteman:

Relevance is a term used to describe how pertinent, connected, or applicable something is to a given matter. A thing is relevant if it serves as a means to a given purpose. Imagine a patient suffering a well-defined disease such as scurvy caused by lack of vitamin C. The relevant medical treatment for him would be doses of tablets containing vitamin C (ascorbic acid). Other drugs, such as vitamin B, are non-relevant. Given this example, we can generalize and have the following
Definition: Something (A) is relevant to a task (T) if it increases the likelihood of accomplishing the goal (G), which is implied by T. (Hjørland & Sejer Christensen,2002).
A thing might be relevant, a document or a piece of information may be relevant. The basic understanding of relevance does not depend on whether we speak of "things" or "information"…

En pragmatiko, ŝlosila ideo estas la teorio de Relevance proponita de mia kolego Deirdre Wilson kaj ŝia kunaŭtoro Dan Sperber. Interalie ĝi proponas

the "Principle of Relevance": namely, the position that any utterance addressed to someone automatically conveys the presumption of its own relevance.

Faklingve, en la franca oni diras pertinent, en la germana relevant.
En la angla, relevant, relevance estas ne nur fakaj sed ĉiutagaj vortoj.
Por la dua eldono de la vortaro mi havas ĝis nun jenon, tute BonLingvisme:

relevant (tiu)rilata, koncerna, tiutema, pria

Sed mi estas certagrade tentata aldoni novan vorton, relevant/a, kiu havas en kukolo jam 555 trafojn.

kalkulas la bazan kotizon, se tiu ĉi kotizosistemo estus relevanta. ... tipo (t.e. krompagoj aux rabatoj), kiuj estas relevantaj en tiu cxi kotizosistemo. ...

Mi petas vin sendi la relevantajn pecojn de fontokodo al mi; mi sxatus vidi (kaj eble kritiki) la manieron ke vi faris ... [tiel!]

Se ni alprenus tiun terminon, ne estas klare ĉu ĝi estas nova senco de re/lev/i aŭ nova radiko relevant/. Ĉu entute ni bezonas ĝin? Eble prefere ni devus popularigi kaj fakuzigi pri/a, pri/eco.

sardelo, anĉovo

2009-07-06T09:21:00.008+01:00

En la Universala Vortaro de la Fundamento oni legas

sardel' sardine | sardel | Sardelle | сардель, анчоусъ | sardela.

Tiun anglan vorton sardel mi ne konas; la granda OED konas ĝin nur kiel gemon. Malgraŭ la franca traduko sardine, evidente ne temas pri la angla sardine, ĉar por tiu nocio Z uzis alian sed similan vorton, la neFundamentan sardin/o.
Supozeble la germana traduko Sardelle estas ĝusta. Mia germana-angla vortaro difinas Sardelle kiel “anchovy”.
Laŭ PV sardel/o estas sardino konservita en oleo. Tamen laŭ PIV ĝi estas peklita engraŭlo konservita hermetike. Engraŭl/o (Engraulis) estas genro de fiŝetoj kiujn “oni vendas … spicitajn kaj metitajn en ladajn skatolojn, sub la nomo anĉovo, aŭ peklitajn sub la nomo sardelo” (PIV).
Laŭ PIV, siavice, sardin/o estas sinonimo aŭ preskaŭsinonimo de pilĉard/o. Tiu lasta estas fiŝo Sardina pilchardus, “kiun oni metas en oleon kaj konservas en ladaj skatoloj sub la nomo sardino” (PIV). Kiel montras mia bildo, almenaŭ en Britujo oni metas ĝin ne nur en oleon sed ankaŭ en tomatosaŭcon.
La koncerna fiŝo estas manĝata kiam ĝi estas juna kiel sardin/o (angle: sardine) kaj kiam ĝi estas ne tiel juna kiel pilĉard/o (angle: pilchard).
La pluraj fiŝoj de la genro Engraulis estas manĝataj kiel anĉov/o (angle: anchovy) aŭ kiel sardel/o (angle: ???). Mi ankoraŭ ne komprenas la diferencon inter la du, nek scias redoni sardel/o (se ne kiel anchovy).
Por konfuzi ankoraŭ la bildon, en Wikipedia mi legas

Canned "sardines" (or pilchards) seen in supermarkets may actually be sprats or round herrings.

A third economically important fish … is the European sprat (Sprattus sprattus). ... It is often flavoured and put in cans labeled as anchovy, which is incorrect from a zoological point of view, but fairly accurate in terms of usage. This pickled "anchovy" is a main ingredient of the Swedish traditional dish Janssons frestelse.

Do ankaŭ sprot/o (angle: sprat) povas esti “anchovy”.

Verŝajne temas pri pluraj malsamaj specioj de fiŝoj (Engraulis, Sardina, Clupea), kiuj nomiĝas anchovies kiam tute malgrandaj, sardines kiam meze malgrandaj, kaj pilchards kiam ne plu tiel malgrandaj. En Esperanto kredeble tio estus respektive anĉov/oj, sardin/oj, pilĉard/oj.
En la unua eldono de la vortaro mi redonis sardel/o kiel (pickled) sardine — manĝaĵon kiun mi tamen ne konas kaj kiu eble ne ekzistas. Kion mi faru nun?

weighting

2009-07-03T09:16:00.006+01:00

Ankoraŭ unu neuzata vorto el PIV: pond/i.

pond/i (tr) (mat., stat.) Modifi la gravon aŭ influon de valoroj en la formado de meznombroj aŭ indicoj: ~ita meznombro; ~itaj indicoj de senlaboreco.

Tio estas en la angla to weight. Ni diras weighted average, weighted indices.

Por pondi kukolo liveras 1500 trafojn, sed proksimume neniu el ili estas temrilata (relevant). Multaj estas latinaj (latine pondus = pezo). Aliaj estas rekte eraraj:

La kukolino kutimas serĉi nestojn de birdetoj por tie pondi siajn ovojn.

Sed en Esperanto ovon oni demetas, aŭ eventuale ellasas aŭ ovumas. (France, tio estas pondre. Kiam mi lernis la francan, la instruisto atentigis, ke se ni forgesas la supersignon en répondre (respondi), la rezulto signifas “demeti ankoraŭ unu ovon”.)
En matematiko kaj statistiko tamen necesas termino por la aludita nocio weighting. Kiel implicas la angla vorto, temas pri plipezigo de iuj valoroj, malplipezigo de aliaj. Kiam mi faris opinisondon pri la prononco de diversaj anglaj vortoj, venis multe pli da respondoj de maljunuloj ol de junuloj. Por ricevi veran bildon I had to weight the figures appropriately, donante pli da pezo al la junaj, malpli al la maljunaj.
Ĉu ni bezonas pondi? Aŭ ĉu sufiĉas simple modifi (la pezojn de)? Germane oni diras gewogen, kvazaŭ “favorita”. Do ĉu eble favori? Oni povus prifavori (favorigi) siajn rezultojn, donante jen pli da favoro, jen malpli.

raŭmismo

2009-07-02T08:51:00.003+01:00

Mia vortaro estas konciza. Tial principe ne estas en ĝi loko por “enciklopediaj” klarigoj. Por ĉiu vorto la vortaro devas redoni nur la alilingvan ekvivalenton, rezignante pri pliaj informoj.
Ekzemple, ĉe kabe/i mi skribas (eble tro lakone) nur

kabe/i abandon Esperanto

Tamen en kelkaj fojoj necesas fari escepton. Unu tia estas la vorto raŭmism/o. Ne ekzistas ekvivalenta anglalingva termino. Tamen estus tre utile al la uzanto de la vortaro scii, pri kio temas tiu ismo.
Kiel koncize resumi ĝin, sen verki tutan eseon? Jen mia provo.

raŭmism/o Raumism (= a movement seeking to revise the traditional aims of Esperanto and instead to define Esperanto speakers as a self-chosen diasporic linguistic minority, and the language as worthy of preservation and promotion for its own sake. Opposite: finvenkismo)

Por plibeligi ĉi tiun blogaĵon, mi aldonis (encikopedie!) bildon de Rauma.

klasoj

2009-07-01T08:46:00.009+01:00

En fervojo la pasaĝero ofte havas elekton inter diversaj klasoj. Por veturo en la unua klaso oni pagas pli sed ĝuas pli da lukso.
Strange, tiu senco de klas/o ŝajnas ne esti menciita en PIV. La esprimo “unua klaso” ricevas difinon nur en ligo kun lernejaj klasoj. Ankaŭ sub unu/a tiu senco ne estas kovrita. Tamen en Esperanto ĝi estas tute normala. Jen el ĉina retpaĝo (kies lingvaĵo, kiel vi povas vidi, tamen ne estas tute modela):

Li foriris. Dume venis pasaĝero. Li rigardis min. Trovante, ke mi estas alia koloro de li, li ĝeniĝis, eliris, kaj revenis kun unu-du stabanoj. Neniu diris ion ajn al mi. Finfine, alia stabano venis. Li diris, "Venu ĉi tie. Vi devas iri al la lasta vagono."
Mi respondis, "Mi posedas bileton por la unua klaso."
Li respondis, "Tio ne gravas. Mi diras al vi, ke vi devas iri al la lasta vagono."

Se la plej multekosta klaso estas la unua klaso, kiel nomiĝas la malpli multekosta(j)? Tradicie oni havis duan kaj trian klasojn, sed en la moderna Eŭropo kutime nur standard class: ĉu ordinara klaso?

En aviado oni uzas aliajn esprimojn. En moderna komerca aviadilo povas esti ĝis kvar klasoj. Laŭ ordo de la plej luksa ĝis la malplej ili estas en la angla
first
business
premium economy
economy
La diversaj flugkompanioj ankaŭ inventis specialajn proprajn nomojn por klasoj, ekzemple ĉe British Airways “world traveller” (= economy); sed ilin ni povas ignori.
Mi miras, ke ni ŝajne ne normigis la esperantajn nomojn de tiuj klasoj. Por business class en TTT mi trovas nur du-tri menciojn de komercista klaso, kvankam mi emus mem preferi aferista.

Ĉar mankis seĝoj en la ekonomia klaso, mi ricevis lokon en la komercista klaso, multe pli luksa.

(aviadilo) business class - la komercista klaso

En la klaso premium economy (nur por iom longaj flugoj) oni pagas pli ol por economy kaj ricevas pli da spaco sed samajn manĝojn. (Komparu la pli luksajn manĝojn en la pli superaj klasoj.)
En Esperanto oni povus eventuale diri
unua (klaso)
komercista aŭ aferista
supera ordinara aŭ supera ekonomia
ordinara aŭ ekonomia
Ĉu?

piroklastaĵoj

2009-06-30T10:07:00.006+01:00

Ekzistas diversaj specoj de vulkano. Iuj sputas lafon, kiu moviĝas relative malrapide. Aliaj konsistas el kupolo ema parte kolapsi. Tiaj kolapsoj estigas (angle) pyroclastic flows, kvazaŭ lavangojn el varmegaj rokoj k gaso, kiuj moviĝas je pli ol cent km hore kaj detruas ĉion, kion ili renkontas.
Tia estis la vulkano de Pompejo; tia estas la vulkano de la karibia insulo Montserrat, kie mortis 19 homoj en la kupolkolapso de junio 1997.
La francoj uzas la esprimon nuée ardente, ardanta nubo, kiu estas poezia sed ne tute scienca. En la germana oni diras pyroklastischer Strom, en la itala colata piroclastica, en la rusa пирокластический поток, ktp. Supozeble do ni pravus se ni adoptus en Esperanto la radikon piroklast/ kaj dirus piroklasta fluo.
Klast/o^PIV estas “fragmento de rompita … roko”. Piro- estas “fajro”, same kiel en pirotekniko. Teorie, bonlingvisme, ni povus diri fajrorokera aŭ simile. Prefere tamen ne.
Restas demando ĉu la radiko piroklast/ estas substantiva aŭ adjektiva. Verŝajne ĝi devas esti substantiva, same kiel klast/o, kaj nomas la materialon. Tamen multe pli ofta estas adjektiva uzo, piroklasta fluo.
Akompanis la piroklastajn fluojn de Montserrat pyroclastic surges. Ili similas al piroklastaj fluoj, sed enhavas multe pli altan proporcion da gaso. Dum la piroklastaj fluoj pli-malpli sekvas valojn, ĉiam moviĝante malsupren, la surges povas ankaŭ flui supren kaj moviĝi super montetoj.
Mi ne scias, kiel oni diras tiusencan surge en aliaj lingvoj. Eventuale en Esperanto ni povus nomi ĝin piroklasta nubo. (Vidu la bildon, kaj spektu ankaŭ videon, kiu uzas la esprimon pyroclastic cloud.)

runny

2009-06-29T09:49:00.003+01:00

Mi serĉis Esperantan tradukon por la vorto runny. I’ve got a runny nose = muko fluetas el la nazo pro malvarmumo aŭ fojnokataro. My eyes are runny = larmoj fluetas el la okuloj. This sauce is too runny = la saŭco ne estas sufiĉe firma/densa. This (boiled) egg is still runny = la ovo estas ankoraŭ likva.
Laŭ miaj grandaj nacilingvaj vortaroj:
France, on a le nez qui coule; les yeux qui pleurent; la sauce est liquide ou baveuse; un œuf à la coque, ou dont le jaune est crémeux.
Germane, (ovo) flüssig; (nazo) laufend, mir läuft die Nase, meine Nase läuft; (okuloj) wässerig, tränend; (saŭco) dünnflüssig.
Certe en Esperanto oni ne povus diri, kiel en la angla kaj germana, ke mia nazo kuras, nek, kiel en la franca, ke ĝi fluas. (Fluas ne la nazo, sed muko.)
La sola citaĵo kiun mi trovas en la TTT tamen venas de germana fonto:

La perturboj (jukado en la kolo kaj cxe la okuloj, fluanta nazo, ternatakoj) aperis je varmaj tagoj inter majo kaj auxgusto kaj dum pasis la jaroj ili ...

Por to run en tiu senco, ŝajnas al mi ke flui estas tro forta: prefere temu do pri flueti.
Eventuale: fluetas el mia nazo, fluetas el miaj okuloj, ankoraŭ fluetas la saŭco, ankoraŭ fluetas la ovo.

runny fluetanta; likva; I’ve got a ~ nose fluetas el mia nazo

refuelling

2009-06-26T10:03:00.004+01:00

To refuel estas konciza vorto en la angla. Necesas ĉirkaŭfrazo por esprimi ĝin en Esperanto.
(Survoje al Aŭstralio) Our plane will be refuelled in Dubai = Nia aviadilo prenos pli da brulaĵo/karburaĵo/fuelo/keroseno en Dubajo.
(En aŭto) It’s time we made a refuelling stop = Estas tempo ke ni haltu por preni pli da brulaĵo/karburaĵo/benzino.
Aerial refuelling = la transdono de brulaĵo/keroseno de unu aviadilo al alia dum flugado.
Ankaŭ en la germana tiu nocio estas koncize esprimebla: tanken.
La neologismo fuel/o venas el PIV2. Ŝajnas al mi, ke ĝi estas ne multe uzata. Tamen en kukolo ĝi ricevas 2480 trafojn.
Kiam mi stiras aŭton kaj bezonas pli da benzino (devas replenigi la bezinujon), en la angla mi dirus ordinare “We need some more petrol.” En Usono oni kredeble dirus “We’re out of gas”. La angla verbo to refuel estas pli formala.
Mi ŝatus diri en Esperanto rebenzini (aŭton), rekeroseni (aviadilon). Sed tiuj verboj ricevas en kukolo 0 trafojn.

refuel preni pli da brulaĵo (benzino, petrolo); replenigi per brulaĵo

replication

2009-06-25T07:45:00.004+01:00

Unu el la ŝlosilaj elementoj de la “scienca metodo” estas la principo, ke eksperimento devas esti tia, ke iu alia sendependa sciencisto povu ĝin reprodukti, refari, ripeti… should be able to replicate it.

Sekvante la PIVan difinon de replik/o, mi metis

replik/o retort, rejoinder; (theat) cue; replica; ~i retort, rejoin; replicate

Tamen tiu lasta verba traduko replicate rilatas al alia senco de replication, nome la memkopiado de nuklea acido.

Ĉu mi devus tion indiki, ekzemple per

...replicate (DNA)

aŭ ĉu oni povas vastigi la sencon de replik/i por kovri la sencon “reprodukti (eksperimenton)”?

anglismoj, kiujn ni ne bezonas

2009-06-24T08:24:00.014+01:00

Je la 9a de januaro mi menciis la PIVan poriĝ/o por la angla porridge, kiun la anglalingvaj esperantistoj tamen nomas avenkaĉo.
Jen du aliaj ekzemploj de la sama tendenco.
PIV havas

reverend/o. Angla titolo pastra.

Tamen anglalingvaj esperantistoj redonas tiun titolon kiel pastro. Mi memoras, ekzemple, P-ron Downes (1892-1987), kiu estis membro de la Akademio de Esperanto. Mi ne dubas, ke li estus forte protestinta kontraŭ tiu PIVaĵo. Li estis ĉiam “Pastro Downes”.
Laŭ kukolo troviĝas por reverendo nur manpleno da uzoj en la TTT, inter kiuj unu-du ĉe Oomotanoj — ĉe kiuj vere ne temas pri “angla” titolo pastra.

PIV havas ankaŭ

konstabl/o^G. Gardisto de publika sekureco en Britio.

Tian homon, angle (police) constable, en Esperanto ni tamen nomas (simpla) policano. Cetere, ne ĉiu policano estas PC: tio estas rango, nome la plej malsupera, komparebla al simpla soldato (private) de la armeo.

Etimologie la vorto estas duoblaĵo de konestabl/o, ĉefkomandanto de reĝa armeo. (Latine temis pri comes stabuli, ‘ĉefoficiro de la ĉevalejo’.)

Iuj neologismoj el la angla estas neeviteblaj, eĉ salutindaj elementoj de Esperanto. Sed ne tiuj.

rimedoj

2009-06-23T08:50:00.013+01:00

Pri du subsencoj de “rimedo” mi hezitas.
La unua problemo estas redoni la anglan precaution. Ĝi signifas ion, kion oni faras por malhelpi ke okazu io danĝera aŭ malagrabla: to take precautions (against). Frazaj ekzemploj (el LDOCE): Fire precautions were neglected. | The traffic barriers were put there as a safety precaution. | Save your work often as a precaution against computer failure. | The trails are well marked, but carrying a map is a wise precaution. | I took the precaution of insuring my camera.
Mia iom lama provo estas

precaution singarda rimedo, aranĝo por garantii sekurecon, antaŭzorgo

小心
La dua problemo estas redoni la anglan resource. Bazaj ekzemploj por tiu vorto: natural resources (tero, nafto, karbo) | financial resources (mono) | limited resources (manko de mono) | we must pool our resources | he has inner resources (spiritajn) | classroom resources (aparatoj) | a resource centre (en lernejo) | human resources (personaro).

PIV havas

resurs/o Natura fonto de substanco aŭ vivaĵo necesa al la vvio de homoj kaj al ties agadoj: ~oj renovigeblaj (ekz, akvo, kultivataj plantoj, arbaroj, specioj), nerenovigeblaj (eks karbo k aliaj fosiliaj energifontoj, metaloj).

En la komputada lingvaĵo la vorto havas fakajn signifojn. Antaŭ dek tri jaroj en Komputada Leksikono Pokrovskij metis:

risurc•o, rimedo —
1. Logika aŭ fizika parto de komputila sistemo kiu estas disponigebla al procezo; ekz-e, la tempo de la ĉefprocesoro, peco de la ĉefa aŭ ekstera memoro, fizika aŭ logika disponaĵo. Speciale oni distingas opuzajn risurcojn (risurco estas opuza se ĝi estas disponigebla al pluraj procezoj samtempe, do, se pluraj procezoj povas kolektive, ope ĝin uzi) kaj kritajn, aŭ monopolajn risurcojn (ĉiumomente tian risurcon rajtas uzi ne pli ol unu procezo).
2. Speciale, operaciuma rimedo kiun oni povas uzi kiel parametron de procezo sen retraduki aŭ rebindi ties programajn komponantojn; ekz-e dialogujoj, rastrumaj grafikaĵoj aŭ tiparoj.
Noto. Oni proponis ankaŭ resurco, risurso [Pekoteko]. La formo risurco troveblas jam en la verkaro de INTERKOMPUTO («Teoriaj kaj praktikaj problemoj de la programado», Budapeŝto 1982, pĝ 9).
Angle: resource
Germane: Betriebsmittel
Itale: risorsa
Ruse: ресурс; средство

Nun ankaŭ Komputeko havas

resource (s) = risurco (KompLeks)

Se entute ni bezonas tiun neologismon, kiun formon ni preferu? (Ne estus pravigeble havi unu formon por la ĝenerala senco, alian por la komputa.) De kukolo mi ricevis jenajn trafnombrojn:
resurs/o 3300
risurc/o 779
resurc/o 275
risurs/o 36

Provizora teksto, ignorante neologismon:

resource rimedo; utilaĵo, ekspluateblaĵo, riĉaĵo; elturniĝemo

fundamentaj kaj oficialaj evitindaĵoj

2009-06-22T08:41:00.007+01:00

Ĉu eblas anatemi Fundamentan vorton?
La kvara punkto de la Deklaracio de Bulonjo tekstas

La sola bazo, deviga por ĉiam kaj por ĉiuj esperantistoj estas la Fundamento de Esperanto.

Dependas, do, kiel ni komprenas la vorton “deviga”.

Kiu scias la signifon de la vorto stofo? Supozeble preskaŭ nur homoj, kiuj verkis vortaron, kaj eventuale unu-du tre maljunaj svedoj aŭ rusoj. Sed ĝi estas Fundamenta vorto, do formalsence “deviga”. Jen la difino laŭ PIV:

malnova mezurunuo (en Rusio k Svedio) por likvoj (1,3 l)

Evidente, “deviga” ne signifas, ke ni estas devigitaj uzi la vorton.

PIV etikedas “evitinda” la Fundamentan vorton tetra/o. Estas malfacile kompreni la siatempan decidon de Zamenhof, alpreni la konfuzan paron tetr/o, tetra/o por du similaj birdoj, kaj doni la nomon tetro ĝuste al tiu, kiu havas la sciencan nomon Tetrao kaj la nomon tetrao al alia, kiu eĉ ne apartenas al la genro Tetrao.

La Akademio kelkfoje forigis radikojn el la UV — sed nur neFundamentajn (analogi/, koncentr/), aldonitajn en unu el la Oficialaj Aldonoj.

Estus bone, se la Akademio povus trovi manieron montri simile, ke iu Fundamenta radiko ne estas konsilinda. Ne sufiĉus ia atribu(t)o (?) “arkaika”: stof/o estas arkaika, sed tetra/o estas pli ĝuste eraro.

Simile, estus bone se la Akademio trovus manieron malrekomendi la Fundamentan radikon rezultat/. Jam de jarcento ni prefere uzas la formon rezult/, oficialigitan en la dua OA antaŭ naŭdek jaroj.

Inter la oficialigitaj radikoj, kiuj montriĝis eraraj kaj malrekomendindaj, mi metus estrad/o kaj miriametr/o. Se vi ne konas tiujn vortojn, jen tio pruvas mian aserton.

Portoriko

2009-06-19T08:50:00.002+01:00

Kiel menciite hieraŭ, la Akademio aprobis novan version de la Listo de Rekomendataj Landnomoj, tre zorge faritan de Bertilo Wennergren kaj multe superan al la iama versio redaktita de Albault. Tamen ĝi listigas preskaŭ nur sendependajn ŝtatojn. Restas do pluraj gravaj nesendependaj teritorioj, provincoj, insuloj ktp, pri kiuj ni tamen devus provi atingi interkonsenton, same kiel pri Panĝabo de la hieraŭa blogo.
Unu tia estas la usona teritorio kun nacilingva nomo Puerto Rico. Ĉu en Esperanto ĝi estas Porto-Riko, Portoriko aŭ Puertoriko?
Vikipedio listigas ĉiujn tri.

Puerto Rico (laŭ la hispanlingva nomo Riĉa haveno), esperantigita kiel Puerto-Riko, Portoriko aŭ Porto-Riko (tiu ĉi lasta estas la PIV-a nomo) estas dependa teritorio de Usono en Kariba Maro.

Ne nur en PIV sed ankaŭ en la unua eldono de mia vortaro aperas Porto-Riko. Tamen tiun formon oni povas riproĉi ĉar ĝi havas streketon inter du elementoj el kiuj ne ambaŭ estas Esperantaj radikoj. La AdE decidis aprobi Sieraleono, ne Siera-Leono, kaj Santomeo, ne San-Tomeo nek Sao-Tomeo (PIV), ĝuste pro tio.
En Esperanto porto estas substantivigo de la verbo port/i. Ĝi ne havas la nacilingvan sencon ‘haveno’. Sekve do mi preferas la formon sen meza streketo, Portorik/o.
Bertilo Wennergren en sia listo donas la formon Puertoriko. Tamen la ue de hispanaj vortoj ĝenerale respondas al o de Esperanto, kaj mi ne vidas kialon por preferi puerto- super porto-.

Panĝabo

2009-06-18T08:37:00.010+01:00

Ĉu Panĝab/o estas loko (resp. lando, provinco, ŝtato, regiono) aŭ homo? (Ĉar ne temas pri sendependa lando, tiu vorto ne estas menciita en la lastatempe aperinta Listo de Rekomendataj Landnomoj de la Akademio de Esperanto.)

Vikipedio ne havas dubon.

Historia Panĝabo (panĝabe: ਪੰਜਾਬ, panjāb, Punjab) estis iama provinco de Brita Hindio, kiu estis dividita en 1947 en okcidentan (pakistanan) kaj orientan (baratan) parton.

Panĝabo estas subŝtato en norda Barato. Ĝi estas nur parto de pli ampleksa areo kiu kuŝas ponte sur Pakistano kaj Barato.

La nomo devenas de la persa panĝ (پنج) ‘kvin’ kaj āb (آب) ‘akvo’, do signifas “(lando) de la kvin riveroj”. La unua elemento donis al ni ankaŭ la vorton punĉ/o, etimologie trinkaĵo el kvin ingrediencoj; la dua elemento parencas al nia akv/o.
(La hindia-urdua-panĝaba mallonga a estas fonetike [ə], kiu en la angla projekciiĝas al [ʌ], kiel same en la hinddevenaj anglaj vortoj pukka, pundit. Sed iuj anglalingvanoj trompiĝas de la skribo u kaj prononcas [pʊndʒɑːb] anstataŭ la pli konsekvenca [pʌndʒɑːb]. Ĉe nia punĉ/o — angle punch [pʌntʃ] — la esperanta vorto spegulas la skriban anglan formon.)

Tamen PIV registras panĝab/o kiel nomon ne de loko sed de ɡento.

panĝab/o. Ano de la ĉefa gento de (P)~io. (P)~io. Lando, trafluata de Induso, k dividita inter Hinda Unio k Pakistano.

Tio ŝajnas al mi esti ne bona. Eĉ PIV mem konfuziĝas, ĉar aliloke ni trovas

siĥ/o, sik/o Membro de hinda komunumo, fondita en Panĝabo ĉ. 1500 kiel monoteista sekto.

Jes, Panĝabo estas loko.

producento, produktoro, produktisto

2009-06-17T09:12:00.007+01:00

Eble iu povos klarigi al mi, ĝuste kion faras (1) producento kaj (2) produktoro. Ĉu tiuj estas rivalaj nomoj por la sama rolo, aŭ ĉu estas diferenco? Kaj ĉu ne sufiĉus anstataŭe diri produktisto aŭ eventuale produktestro?
La unua, producent/o, ne troviĝas en PIV. Tamen ĝi ricevas 339 kukolo-trafojn. Jen ekzemploj.

De komence de la 80-aj jaroj de la lasta jarcento Bee Gees parte perdiĝas el la antaŭaj postenoj de muzikaj furorparadoj. Barry kunlaboras kun Barbra Streisand okupiĝante per producenta laboro, Robin ligas al interrompita soloa kariero.

La modernaj polarografiaj aparatoj estas nun produktataj ekskluzive surbaze de la kompleksa komputila tekniko. Al la gvidaj mondaj producentoj apartenas la usonaj firmaoj Princeton Applied Research ... [de ĉeĥa IKU-preleganto]

La 13-an de oktobro mi ricevis de kinostudio "F-Seitse" leteron de
producento (produktestro) s-ino R en kio ŝi petas helpon por
tradukado de kelkaj frazoj en esperanton.

La fonto ŝajnas esti la germana vorto Produzent, latinaĵo plupruntita al diversaj orienteŭropaj lingvoj. Laŭ Collins, Produzent = producer (en sufiĉe ĝenerala senco). Laŭ mia pola-angla vortaro, producent = manufacturer, producer, maker; (film) producer.
Krause donas

Produzent produktanto, produktisto, (Film, TV) produktoro

La dua vorto, produktor/o, ja troviĝas en PIV, ricevas 1720 kukoltrafojn, kaj havas propran artikoleton en Vikipedio. Ĝia fonto estas la franca producteur, kies signifo estas produktisto en vasta senco. Laŭ Vikipedio,

Produktoro estas respondeculo pri la organizaj kaj financaj aspektoj de diversaj produktadoj: kinematografio, televida programo, radia programo, reklamo, muziko, videoludo kc. Tiu prizorgas la komercan sukceson de produktadoj.

PIV havas similan sed pli limigitan kaj politikan difinon:

produktor/o Kapitalisto, kiu luis filmfabrikon, por produktigi filmon laŭ aĉetita scenario k per trupo dungita de li/ŝi.

—difinon jam en PIV1 (1970) kaj memevidente ne plu ĝisdatan. La modernaj citaĵoj montras, ke temas ankaŭ pri la televida kaj muzika industrioj.

Ĉu ankaŭ la producer de teatraĵo estus “producento/produktoro”? (Tiun mi nomas enscenigisto.)

Mi havas

producer produkt-anto, -isto; enscenigisto

Ĉu bone? La simpla sufiksita vorto produkt/isto (= angle producer) povas havi pli vastan signifon ol difinite por la neologismoj. Sed mi suspektas, ke ĝi sufiĉas. Aŭ -estro. Aŭ ĉu ni bezonas specialan terminon por producer en filmo-video-televido? Mi notas, ke nek la germana fonto de producent/o nek la franca fonto de produktor/o estas limigita al tiu kampo.
Do en la esperanta-angla parto mi metos:

producent/o :( producer [=produktisto]
...
produktor/o :( producer [=produktisto]

kio estas pizango?

2009-06-16T08:43:00.007+01:00

Mi venis al la konkludo, ke neniu scias, kio estas pizang/o, se ne simpla sinonimo de banan/o.
Laŭ PIV ĝi estas Zamenhofa vorto. Tamen ĝi ne aperas en la Tekstaro kaj mi ne sukcesis trovi kie aŭ kiel li uzis ĝin.
Laŭ la malnova PV ĝi estas la genro de plantoj, kies frukto nomiĝas banano. Botanike, tio estas Musa.
En mia unua eldono mi supozis, ke ĝi respondas al la angla vorto plantain, kiu estas simila al banano sed pli granda, manĝata kiel legomo bolkuirita (vidu la bildon). Sed eble mi miskomprenis. Mi trovas nun, ke plantain estas la frukto de M. paradisiaca kaj nomo uzata por ĉiuj kuirbananoj.
En PIV1 ni trovas nur

pizang/o^Z Malaja nomo de la banano.

Sed en PIV2 tio fariĝis

pizang/o^Z Speco de banano, manĝata kruda, produktata de Musa × sapientum.

Musa × sapientum estas kultivaro, plejparte krucaĵo inter M. acuminata kaj M. balbisiana. De ĝi venas niaj ĉiutagaj bananoj.
PIV2 do rekte kontraŭas mian supozon, ke pizangon oni kuiras, bananon oni manĝas kruda.
En la Guglo-grupo la-bona-lingvo troviĝas interesa diskuto pri tiu vorto. La ĝenerala konkludo: ke “ŝajnas regi konfuzo”. Mi konsentas.
Do mi metis nun

pizang/o :( banana [= banano]

[Anstataŭ :( bonvolu legi mienvinjeton de malrido, do “deprecated, evitinda”.]

pattern

2009-06-15T09:07:00.006+01:00

La angla vorto pattern estas uzata en diversaj manieroj, ĉiu kun malsama ekvivalento en Esperanto. Jen laŭ Longman Dictionary of Contemporary English (en kiu la sencoj estas aranĝitaj laŭ ordo de ofteco en centmilionvorta tekstaro):

pattern¹ n
1 the regular way in which something happens, develops or is done: Weather patterns have changed | changing patterns of behaviour | a normal pattern of development | a general pattern began to emerge | their descriptions seemed to follow a set pattern
2 a regularly repeated arrangement of shapes, colours, or lines on a surface, usually as a decoration: a black and white striped pattern | a sonnet has a fixed rhyming pattern
3 a thing, idea or person that is an example to copy: the book set the pattern for over 40 similar historical romances
4 a shape used as a guide for making something, especially a thin piece of paper used when cutting material to make clothes: a dress pattern
5 a small piece of cloth, paper etc that shows what a larger piece will look like; = sample.
pattern² v
1 be patterned on/after sth to be designed or made in a way that is copied from something else: the exam system is patterned after the one used in Japan
2 lit to form a pattern on something: tiny white flowers patterned the ground like confetti
patterned decorated with a pattern: a patterned carpet | a brightly patterned dress
patterning
1 tech the development of particular ways of behaving, thinking, doing things etc that are the result of copying and repeating actions, language etc: cultural patterning | the patterning of parent-child relationships
2 patterns of a particular kind, especially on an animal’s skin

Kaj en Esperanto? Laŭ la sama numerado,
n 1 ??? (eventuale: formo); 2 motivo; aranĝo; formo; 3 modelo; 4 modelfolio, papermodelo, ŝablono; 5 maketo (?)
v 1 modeli, aranĝi; 2 ornami
-ing 1 ??? (eventuale: evoluo, formado); 2 ??? (foje: makulado, ornamado)

Sonja donas longan kaj analizan artikolon tiuteman, kun konsidero ankaŭ de dispozicio, paradigmo, ornamaĵo, reliefo, formacio.

Kiel resumi ĉi ĉion? Mi provizore havas jenon:

pattern formo; motivo; aranĝo; model-o, -a, folio; desegno; ŝablono; aranĝi, fari laŭ (iu) modelo; ornam-i, -aĵo; ~ recognition formrekono

* * *
PS: la PIVa patrone/o rilatas nur al maŝinteksado.

patrone/o Skema desegno, indikanta al teksisto, kiel teksaĵo estu teksata k kiel oni preparu la harnes-foliojn aŭ ĵakard-kartojn

Ni ne bezonas ĝin en ĝenerala vortaro. Tamen kukolo malkaŝas unuopan ekzemplon de metafora uzo, el ĉina fonto:

Parolante pri la rilatoj inter Ĉinio kaj Eŭropa Unio kaj la ĉina rolo en la monda patroneo, li emfazis, ke Ĉinio ludas tre gravan rolon en la ...

Do alia eblo estus pledi por la vastigo de patrone/o por kovri ĉiujn, aŭ multajn, sencojn de la angla pattern.

tekstado (pli bone: somosado)

2009-06-12T08:34:00.004+01:00

Ĉu vi tekstas (evetuala korekto: somosas - vd komentojn) en Esperanto per via poŝtelefono? Se jes, ĉu vi uzas specialajn mallongigojn aŭ aliajn neortodoksajn ortografiaĵojn?
Mi ĵus legis la anglalingvan verkon de David Crystal, txtng. Li donas amason da ekzemploj el diversaj lingvoj:
• en la angla estas uzataj ekzemple bf (boyfriend), cu (see you), l8r (= later), m8 (mate), u r (= you are);
• en la ĉina oni havas 88 (baibai, ĝis),+u (jia you, kuraĝon!), mm (meimei, fratino);
• en la ĉeĥa cj (co je, kio estas), hosipa (hovno si pamatuju, mi memoras nenion), mkc (musim končit, čau: mi devas iri, ĝis);
• en la finna hy (hyvää yötä, bonan nokton), tt (terkkua tutuille, saluton al ĉiuj);
• en la franca a2m1 (à demain, ĝis morgaŭ), cad (c’est-à¬-dire, tio estas), cb1 (c’est bien, tio estas bona), gt (j’étais, mi estis);
• en la germana bs (bis später, ĝis poste), div (danke im voraus, antaŭdankon), ka (keine Ahnung, nenia ideo), ß (schreib zurück, sendu respondon);
• en la hispana b (beso, kiso), q (que, kio), t2 (todos, ĉiuj);
• en la itala dv 6 (dove sei, kie vi estas), qnd (quando, kiam), xò (però, sed);
• en la nederlanda b& (ben, estas), g1 (geen, neniu), zvl (zoviel, tiom);
• en la portugala dn (de nada, nedankinde), hj (hoje, hodiaŭ), p/ (para, por);
• en la sveda 7k (sjuk, malsana), f1 (fett, mojosa), iaf (i alla fall, ĉiuokaze);
• en la kimra @b (ateb, respondu), 01ia2 (dymuniadau, deziroj), 9r (nawr, nun).
•• En Esperanto ni havas jam delonge bv (bonvolu), ĉ (ĉirkaŭ), k (kaj), ktp (kaj tiel plu), sed ili venas el la antaŭtekstmesaĝa epoko. De ĉ ses jaroj ni havas ankaŭ mjs (mojosa, modernjunstila).
Ĉu novaj tiaj mallongigoj estas uzataj? Mi celas la efektivan uzadon, ne lertaĵojn kiujn ni povus nun elpensi — ekzemple @si (ĉesi), p1 (punu), sen2 (sendu), s3o (strio), l8o (loko).
Kelkaj anglaj tekstmesaĝaj mallongigoj estas uzataj kiel pruntformoj en multaj aliaj lingvoj, ekz-e lol (laughing out loud, mi ridas), ok (o kej, bone). Ĉu ili estas uzataj meze en Esperantaj tekstmesaĝoj?
Sciigu al mi. Let me know, k? thx.

paĉiso ?

2009-06-11T08:56:00.004+01:00

Kiam mi estis infano ni ofte ludis familian tabulludon kun la angla nomo …ludo.

ludo †(speco de) tabulludo

Montriĝas, ke tiu ludo ne estas konata en Usono, kie oni havas anstataŭe similan ludon kun la nomo Parcheesi (markonomo). Ambaŭ estas adaptaĵoj de malnova hinda ludo nomata pachisi (paĉisi).
La ludtabulo estas kvadrata, kun granda kruco. Ĉiu el la kvar ludantoj havas koloron. Oni devas movi siajn pecojn, laŭ la ĵeto de ĵetkubo, ĉirkaŭ la tabulo kaj en la samkoloran brakon de la kruco ĝis la “hejmo”. Gajnas tiu, kiu unue alvenigas ĉiujn siajn pecojn hejmen.
Mi kredas, ke ni devus nomi ĉiujn variantojn de la ludo laŭ la hinda nomo (etimologie: dudek kvin), do paĉis/o.
Kutime mi ne lanĉas neologismojn. Sed por ĉi tiu mi faras escepton.
En la parto Esperanta-angla:

paĉis/o pachisi, ludo, Parcheesi (board game)

En la parto angla-Esperanta:

ludo †paĉiso

Parcheesi †paĉiso

Kredeble tamen necesas la simbolo † por averti, ke tio estas “nacia apartaĵo, verŝajne ne komprenota sen klarigo”.

saturiĝo

2009-06-10T08:38:00.003+01:00

Same kiel pri multaj fakoj, mia scio kaj kompreno de ĥemio estas limigita, kaj mia pasiva provizo da fakvortoj superas mian kapablon ilin vere kompreni.
Tiuj, kiuj okupiĝas pri la bona nutrado, often konsilas al ni eviti saturated fats kaj preferi unsaturated. Tiuj lastaj dividiĝas en du klasojn, monounsaturated kaj polyunsaturated.
Nature, mi volas meti tiujn vortojn en mian reverkatan vortaron.
En la angla Vikipedio mi legas

In organic chemistry, a saturated compound has no double or triple bonds. In saturated linear hydrocarbons, every carbon atom is attached to two hydrogen atoms, except those at the ends of the chain, which bear three hydrogen atoms. In the case of saturated methane, four hydrogen atoms are attached to the single, central carbon atom. Of simple hydrocarbons, alkanes are saturated, and alkenes are unsaturated.

Ĉu tio estas en Esperanto satur/i? PIV sub tiu kapvorto ne mencias ĥemian sencon, kvankam ĝi donas la neklarigitan ekzemplon saturita acido. Tamen en la difino de -en/ (tria senco) ni legas, ke ĝi estas sufikso

montranta la ĉeeston de unu duobla ligo C=C ĉe nesaturitaj hidrokarbonoj

Mi riskas enmeti saturita, nesaturita, mononesaturita, polinesaturita. Sed en la TTT la lasta el tiuj vortoj aperas nur en kelkaj vortlistoj, ekz-e en la Esperanta Vikipedio, tute ne en ordinaraj tekstoj.

pando

2009-06-09T08:04:00.003+01:00

Antaŭ kvardek jaroj, por la unua eldono de la vortaro, mia ĉefa fonto por ĉinrilataj vortoj estis la periodaĵo El Popola Ĉinio. Serĉante Esperantan nomon de la besto kiun ni nomas angle panda, mi trovis tie la esprimon urskato. (Fakte temas pri du specioj, la granda kaj la malgranda.)
Kvankam pand/o ne troviĝis en PV, Waringhien sciigis al mi, ke li metos ĝin en la tiam ankoraŭ aperonta PIV.
Tial en la unua eldono mi metis

panda urskato, pando

Pasis kvardek jaroj. Nun mia konatiĝo kun la ĉina, kvankam ankoraŭ tre magra, sufiĉas por ke mi rekonu, ke la urskato de El Popola Ĉinio estas paŭso de la ĉina nomo de tiu besto, nome 熊猫 xióngmāo, laŭmorfeme “urs-kat”. Se la ĉina ne bezonas apartan radikon por tiu nocio, kial Esperanto bezonus?
Tamen kukolo montras, ke dum pand- gajnas 11 mil trafojn, urskat- ricevas sume unu.
Eĉ bonalingvo.it ne proponas, ke ni uzu tiun kunmetaĵon.
Do en la nova eldono mi retiros min de tiu antaŭa bonlingvismo kaj metos pli simple:

panda pando

dank(em)a, ĝuinda

2009-06-08T07:36:00.007+01:00

Je la fino de festvespero ni formale dankas al niaj gastigantoj. Angle: “I most grateful to you for such an enjoyable evening”. Laŭvorta traduko: Mi estas plej dankema al vi pro tiel ĝuinda vespero. Multe pli bona traduko: Mi tre dankas pro vere agrabla vespero.

Konciza vortaro, kiel la mia, ne povas tro okupiĝi pri tiaj problemetoj. Tamen mi emas iom kampanji kontraŭ la egaligoj grateful = dankema kaj enjoyable = ĝuinda. Miaopinie ili estas anglismoj. (Tamen, supozeble pro la granda influo de la angla en la moderna mondo, oni aŭdas ilin ankaŭ de neanglalingvaj esperantistoj.)

Grateful = danka, multe pli ofte ol dankema, eventuale ankaŭ dankoŝulda. To be grateful = danki. I want to say how grateful I am = Mi volas esprimi mian profundan dankon.

Enjoyable = agrabla. Ĉu eblas defendi ĝuinda kiel esperantan vorton? Ĝuata, jes, eventuale eĉ ĝuebla (=…aliaj eble povus ĝui ĝin, sed ne mi). Sed ĝuinda? (Ĝi estis ĝuinda, sed neniu ĝuis ĝin.)

Tria punkto: en Esperanto tre povas modifi ne nur adjektivon aŭ adverbon (tre bona, tre baldaŭ), sed ankaŭ iujn verbojn (tre insisti, tre voli, tre danki). Sed la angla very neniam modifas verbon: oni ne povas diri I very thank, she very wants. Eĉ en Esperanto oni ne kutimas diri ŝi tre manĝas anstataŭ ŝi multe manĝas.
Italaj esperantistoj emas uzi tre antaŭ pli, malpli: tre pli bona, tre malpli grava, kio ŝajnas tute logika. Sed neitaloj en tiuj esprimoj uzas multe: multe pli bone.

email

2009-06-05T06:49:00.008+01:00

Por traduki la anglan vorton email oni bezonas surprize multajn ekvivalentojn, ĉar ĝi estas uzata en surprize multaj manieroj.
Malsame ol mail (poŝto), email povas esti gramatike ne nur nenombrebla sed ankaŭ nombrebla. Nenombreble: you can send mail, you can send email. Sendi poŝton, sendi retpoŝton. Nombreble: you can’t send “a mail” (though you might send out a mailing), but you can send an email (retmesaĝon, retleteron). Or three emails, tri retleterojn.
Malsame ol mail, la uzo de la vorto email ne malsamas inter Usono kaj Britujo. Americans mail letters (using the US Post Office), while we Brits post them (using the Royal Mail). But we all email one another: ni retpoŝtas, retleteras, aŭ retmesaĝas inter ni. And we all email documents to one another: ni sendas retpoŝte dokumentojn.
If I ask you for your email, I want to know your electronic address. (On the other hand I can’t ask you for your “mail” if I want to know your street address.) En Esperanto, mi petas vian retpoŝtan adreson.
Strange, ke tiel nova vorto kondutas tiel neregule.

email retpoŝt-o, -a adreso, -e sendi; retmesaĝ-o, retleter-o, -i

piling

2009-06-04T06:25:00.001+01:00

Por subteni modernan grandan konstruaĵon (nubskrapulon, ponton k.s.) oni bezonas profundan fundamenton. Tiucele oni batas longajn metalojn stangegojn en la teron.
Angle tiuj “stangegoj” nomiĝas piles. Oni enbatas ilin per piledriver. La martelado de tiu aparato estigas grandan bruon dum la komencaj semajnoj de domegkonstruado.
Kiel nomi tiujn "stangegojn”? Laŭ mia supozo, ili estas palisoj, aŭ se vi preferas fundamentpalisoj. Tamen en PIV paliso estas difinita kiel ligna. Laŭ mi ĝi povas esti ŝtala aŭ eĉ ŝtona. Ĉu mi pravas?
Por piledriver ni povus diri palismartelego aŭ simile, Sed ni jam havas la vorton ramo, kredeble pli taŭgan.

pile amas-o, -igi, -iĝi; stak-o, -igi; (elec; atomic) pilo; (foundations) (fundament)paliso; (carpet) vilaro; ~s hemoroidoj; ~ driver ramo

permafrost

2009-06-03T08:31:00.003+01:00

Tero, kiu pli ol du jarojn estas frosta, en la angla havas la geologian nomon permafrost, memevidente mallongigon de permanent frost.
Laŭ la Esperanta Vikipedio,

Multjare frostiĝinta tero estas tero, en kiu temperaturo de tavoloj de la tero de certa profundo dum multaj jaroj (kaj vintre kaj somere) estas malpli ol 0 °C.

Nu jes, sed ĉu ni ne bezonas koncizan terminon por tiu “multjare frostiĝinta tero”?
La esperantigo de la angla termino, permafrosto, ricevas en kukolo 100 trafojn. La BonLingveca ĉiamfrosto ricevas 69. En la germana-Esperanta vortaro de Krause mi trovis daŭrfrosto, trafan elpensaĵon kiu tamen ricevas eĉ ne unu trafon.
Kiun ni preferu? Provizore mi metis

permafrost ĉiamfrosto

—sed mi suspektas, ke venkos la angladevena permafrosto.

duonfalsaj amikoj

2009-06-02T07:15:00.003+01:00

Jen kelkaj duonfalsaj amikoj el la litero E.
Eskarp/o laŭ PIV estas parto de fosa fortikaĵo. La angla escarpment (aŭ scarp) estas alta deklivo aŭ klifo en montoj.
Eskort/o laŭ PIV estas aro da gardantoj aŭ akompanantoj. En la angla, an escort estas nun plej ofte unuopulo: akompananto, eĉ eŭfemisma vorto por amorist(in)o.
Epifani/o kaj epiphany estas kristana festo en januaro. Sed en la angla epiphany alprenis aldonan signifon, nome subita ekkompreno.
Epitom/o laŭ PIV estas resuma eltiraĵo aŭ kompendio. La angla epitome estas la plej bona ekzemplo de io: she looked the epitome of elegance; he was the very epitome of evil.
Epizod/o estas laŭ PIV akcesora agado, aŭ aparta kurioza fakto. En la angla, la plej ofta senco de episode estas “ĉapitro” el multĉapitra televid- aŭ radio-programo. Coronation Street has been running for forty years, and in tonight’s episode we see…
Etos/o, kiel Esperanta vorto laŭdire kreita de la anglo K.R.C.Sturmer, estas spirita atmosfero: en la interkona vespero estis tre amika etoso. Sed la angla ethos estas pli ĝuste aro da ideoj, aro da moralaj sintenoj karakterizantaj apartan socian grupon.
- - -
Ĉi-semajne afiŝado al ĉi tiu blogo estos iom necerta, ĉar mi estos vojaĝanta.

plaque

2009-06-01T08:33:00.005+01:00

Antaŭ kvardek jaroj, la sola senco de la anɡla vorto plaque kiun mi konis estis peco da plata metalo, ligno aŭ ŝtono, uzata kiel premio aŭ fiksita al konstruaĵo kiel memortabulo: do en Esperanto ŝildo.
Sed nun oni ofte aŭdas plaque en aliaj sencoj. Unu estas la maldika tavolo da bakteriaĵo formiĝanta ĉe la dentoj, kiun oni forigas per brosado. Dua estas kaĉosimila materio kiu formiĝas en la arterioj kaj kondukas al aterozo.

Estas du kandidatoj por nomi ilin en Esperanto: plak/ kaj plat/.

Plak/(aĵ)o laŭ PIV estas plato sur kiu oni plakis ion (= almetis maldikan lamenon el multekosta materialo). Ĉe dentoj kaj arterioj temas ne pri multekosta sed pri malutila materialo. Do se ni volas nomi tian plaque plako(j) aŭ plakaĵo(j) ni devos vastigi tiun difinon.
Plat/o estas ĉio ajn plata, angle plate. Sed denta kaj arteria plaque ne estas plataj. Malgraŭ tio, sub aterom/o PIV mencias “durajn platojn”.
Por la denta malutilaĵo, Vikipedio donas france plaque, hispane-portugale placa, itale placca, ĉeĥe plak, nederlande (tand)plak, hungare plakk, finne plakki.
Ĉe la arterioj, france temas pri plaquettes, hispane-portugale placa, itale placca.
Mi konkludas, ke por ĉiuj medicinaj/fiziologiaj sencoj de plaque taŭgas diri en Esperanto plak/o. La PIV-difino bezonas konsiderindan vastigon.